«Ҳар қачонгидан ҳам бўлинишга яқин»: Агар Трамп АҚШни иттифоқдан олиб чиқса, НАТО сақланиб қоладими?

Дональд Трампнинг НАТО бўйича иттифоқчиларига нисбатан беписанд муносабати у ҳали биринчи марта АҚШ президенти этиб сайланмасидан аввалроқ бошланган эди. Мудофаа харажатлари камлигидан кескин норози бўлишдан тортиб, яқиндагина иттифоқнинг яна бир аъзоси — Данияга қарашли Гренландияни қўшиб олишга қаратилган таҳдидларигача бўлган ҳаракатлар америкалик етакчининг альянсни доимий таранглик ҳолатида ушлаб туришига олиб келди.

Бироқ таҳлилчиларнинг фикрича, НАТО бўйича иттифоқчиларнинг Трамп бошлаган Эронга қарши урушга қўшилишдан бош тортиши бу зиддиятни мисли кўрилмаган даражада чуқурлаштириб юборди. Шу ҳафтанинг ўзида Трамп иттифоқчиларнинг бундай позициясини альянс тарихидаги «ўчмас доғ» деб атади. Орадан бир неча соат ўтгач, Германия канцлери Фридрих Мерц вазиятга янада кескинроқ баҳо берди: мазкур можаро «трансатлантик стресс-тест»га айланди.

Бундай ўзаро айбловлар Яқин Шарқдаги инқироз фонида юзага чиққан ва экспертларнинг фикрича, НАТО энди кечиктира олмайдиган марказий саволни кун тартибига қўймоқда: трансатлантик иттифоқ, айниқса АҚШ ундан чиқиб кетган тақдирда, яшаб қола оладими?

«На бугунги ва на кейинги АҚШ маъмурияти даврида НАТОда аввалгидек ҳолатга қайтиш бўлмайди. Биз ҳар қачонгидан ҳам бўлинишга яқинмиз», — дейди Янги Америка хавфсизлиги марказининг катта илмий ходими ва Мудофаа вазирининг Европа ҳамда НАТО бўйича собиқ ёрдамчиси Жим Таунсенд.

Трамп АҚШни иттифоқдан шунчаки ўз хоҳиши билан олиб чиқиб кета олмайди. Бунинг учун унга АҚШ Сенатининг учдан икки қисми овози ёки Конгресс қарори керак бўлади. НАТО ҳали ҳам Американинг ҳар икки асосий партияси қонунчилари орасида кенг қўллаб-қувватланишини ҳисобга олсак, бундай сценарийлар яқин орада амалга ошиши амримаҳол.

Аммо Трамп бошқа чораларни кўриши мумкин. АҚШ иттифоқчилари ҳужумга учраган тақдирда уларга ёрдам беришга мутлақ мажбур эмас. Шартноманинг 5-моддасида аъзоларнинг жамоавий мудофаа мажбурияти белгиланган, бироқ у автоматик равишда ҳарбий жавоб беришга мажбурламайди. Иттифоқчилар орасида Вашингтон ҳақиқатан ҳам ёрдамга келиши борасида шубҳалар тобора ортиб бормоқда.

АҚШ, шунингдек, Европа бўйлаб жойлашган 84 000 нафар америкалик ҳарбийни қитъадан олиб чиқиб кетиши ҳам мумкин. «The Wall Street Journal» нашрининг хабар беришича, Трамп Эрон уруши даврида «ёрдами тегмаган» деб топилган мамлакатлардаги АҚШ ҳарбий базаларини кўчириб, уларни кўпроқ хайрихоҳлик билдирган давлатларга ўтказиш имкониятини кўриб чиқмоқда. У Америка ҳарбий базаларини ёпиши ва иттифоқчилар билан ҳарбий мувофиқлаштириш ишларини тўхтатиши мумкин.

АҚШнинг хавфсизлик кафолатлари НАТО ташкил этилганидан бери унинг асосий устуни бўлиб келганини ҳисобга олсак, бундай алоқаларнинг узилиши иттифоққа жиддий зарар етказади.

«У НАТОни заифлаштириш учун ундан чиқиб кетиши шарт эмас; шунчаки чиқиб кетиши мумкинлигини айтишнинг ўзи ташкилотнинг самарали иттифоқ сифатида ишончига аллақачон путур етказиб бўлди», — дейди Италиянинг НАТОдаги собиқ элчиси ва Италия президентлигининг собиқ катта маслаҳатчиси Стефано Стефанини.

Шунга қарамай, иттифоқчилар чорасиз эмас. Россиянинг Украинага бостириб кириши Европа мудофаа саноатининг заифлашган ҳолатини ва АҚШга нақадар боғлиқ бўлиб қолганини фош этди. Бу омил ва АҚШ–НАТО шериклигидаги кўплаб дипломатик инқирозлар, жумладан Трампнинг Гренландияни ўз назоратига олиш таҳдиди, европалик иттифоқчиларни мудофаа салоҳиятига кўпроқ сармоя киритишга ундади. 2020 йилдан 2025 йилгача аъзо давлатларнинг мудофаа харажатлари 62 фоиздан кўпроққа ошди.

Бироқ, Халқаро стратегик тадқиқотлар институти (IISS) ҳисоботига кўра, Европа ҳали ҳам бир қатор соҳаларда АҚШга ўта қарам бўлиб қолмоқда:

• Душман ҳудудининг ичкарисига зарба бериш имконияти;

• Разведка, кузатув ва техник кўздан кечириш (ISR);

• Космик имкониятлар, хусусан, сунъий йўлдош разведкаси;

• Логистика;

• Ҳаво ва ракетага қарши интеграциялашган мудофаа тизими.

Ушбу камчиликларни тўлдириш учун камида кейинги ўн йил ёки ундан кўпроқ вақт талаб этилади. АҚШнинг анъанавий ҳарбий салоҳиятини алмаштириш учун эса тахминан 1 триллион доллар керак бўлади. IISS ҳисоботида айтилишича, Европа мудофаа саноати ишлаб чиқаришни тезкорлик билан оширишга қийналмоқда, кўплаб Европа армиялари эса ҳарбий хизматга қабул қилиш ва кадрларни сақлаб қолиш режаларини бажара олмаяпти.

Шундай бўлса-да, баъзи экспертлар «Европача НАТО»нинг мавжуд бўлишига ишонишади. Швеция халқаро алоқалар институтининг Шарқий Европа тадқиқотлари маркази таҳлилчиси Минна Аландернинг фикрича, НАТО йиллар давомида Европа давлатлари ўртасидаги ҳарбий ҳамкорлик тузилмасига айланиб улгурган.

«Шу сабабли, НАТО Эрон урушидан ва ҳатто АҚШнинг чиқиб кетишидан кейин ҳам омон қолиши мумкин. Чунки европалик аъзолар, ҳатто бутунлай бошқача шаклда бўлса ҳам, ушбу тузилмани сақлаб қолишдан манфаатдор», — дейди Аландер.

Баъзилар учун сўнгги муддат — 2029 йил. Германия мудофаа вазири, генерал Карстен Бройернинг ҳисоб-китобларига кўра, айнан шу вақтга келиб Россия ўз кучларини НАТО ҳудудига ҳужум қилиш учун етарли даражада тиклаб олиши мумкин. «Лекин улар бизни анча олдинроқ синаб кўришни бошлашлари мумкин», деган эди Бройер ўтган йилнинг май ойида. Бошқа экспертлар эса Москва томонидан бўладиган хавф 2027 йилдаёқ юзага келиши мумкинлигини тахмин қилмоқда.

Собиқ элчи Стефанинининг фикрича, НАТО борасидаги баҳслар кўпинча «бузиб кўрсатилади». Унда иттифоқнинг мавжудлик мақсади гўёки фақат Европани Россиядан ҳимоя қилишдан иборат ва бу АҚШнинг қитъага кўрсатаётган «марҳамати» сифатида талқин этилади.

Аслида, НАТО Совуқ уруш бошланишида Совет Иттифоқига қарши тузилган иттифоқлар тармоғи эди. Ўн йиллар давомида АҚШ ушбу иттифоққа иложи борича кўпроқ давлатларни жалб қилишга уринди ва бундан бош тортган мамлакатларни «душманнинг дўстлари» сифатида кўрди.

2001 йил 11 сентабр ҳужумларидан сўнг, НАТО ўз тарихида биринчи марта Вашингтон атрофида жипслашиш учун 5-моддани ишга солди ва Афғонистонга қўшин жўнатди. У ерда минглаб ҳарбий хизматчилар, жумладан, Буюк Британиянинг 500 га яқин, Франция, Дания, Италия ва бошқа мамлакатларнинг ўнлаб аскарлари ҳалок бўлди.

Эрон билан уруш даврида ҳам, кўплаб мамлакатлар можародан очиқчасига масофа сақлаган бўлса-да, Европадаги ҳарбий базалар АҚШ армияси учун қулай стратегик майдон вазифасини ўтади.

«НАТО АҚШ манфаатларига хизмат қилган ва Трамп бу жиҳатларни хотиржамлик билан эътибордан четда қолдирмоқда. Европа мудофаага сармоя киритмагани ва кучли қарамликни юзага келтиргани учун ўз жавобгарлигига эга, бироқ НАТО фақат Европанинг стратегик манфаатларига хизмат қилади, деб ўйлаш — шунчаки ҳақиқатга тўғри келмайди», — дейди Стефанини.