Нефтнинг физик ва фючерс нархлари: Геосиёсий кескинликлар фонида нефт бозоридаги баланс бузилди

АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши уруши бошланганидан бери нефт нархи асосий янгиликлар ва сиёсий муҳокамалар мавзусига айланди. Ҳарбий ҳаракатлар бошланганига олти ҳафта бўлган бўлса, хом ашё нархлари кескин кўтарилди. Бу эса ёқилғи харажатларининг ошишига ва бутун дунё бўйлаб аҳолининг иқтисодий аҳволига салбий таъсир кўрсатмоқда.

12 апрел куни АҚШ президенти Доналд Трамп Эронга нисбатан денгиз қамалини жорий этиш режасини эълон қилгач, асосий халқаро эталон нархлар 8 фоиздан кўпроққа ошиб, бир баррел учун 103 доллардан юқорилади. Бироқ, аслида нефт нархи ҳар қандай рақамдан кўра мураккаброқ ва у айнан қандай кўрсаткичларга таянаётганингизга боғлиқ.

Нефт савдосини иккита асосий бозорга бўлиш мумкин: физик сотувлар ва «фючерс» деб аталадиган, келгусида етказиб бериш учун тузилган шартномалар. Уруш бошлангани ва Эрон томонидан Ҳўрмуз бўғозининг амалда қамал қилиниши ортидан, ушбу икки бозордаги нархлар ўртасида сезиларли тафовут юзага келди. Бу эса таҳлилчиларга кўра, таъминот борасидаги тасаввур ва амалдаги реаллик ўртасидаги номутаносиблик тобора ортиб бораётганидан далолат беради.

Бу борада билишингиз керак бўлган муҳим жиҳатлар қуйидагилардан иборат:

Физик ва фючерс нефт нархлари ўртасида қандай фарқ бор?

Нефт нархи унинг зудлик билан етказиб бериш шарти остида «спот» бозорида харид қилинишига ёки фючерс шартномаси орқали бир неча ой олдиндан сотиб олинишига қараб турлича белгиланади.

Спот нархлари учун асосий мезон «Dated Brent» ҳисобланиб, у Шимолий денгизда қазиб олинадиган тўртта ва АҚШда ишлаб чиқариладиган битта нефт навидан иборат «сават»ни ифодалайди. У келгуси 10 кундан 30 кунгача бўлган муддат ичида жўнатилиши режалаштирилган нефтнинг бир баррел учун нархини акс эттиради.

«Агар кимдир нефтни келажакда эмас, балки зудлик билан етказиб берилишини хоҳласа, унда спот нархи муҳим аҳамиятга эга бўлади», — деди «Raymond James & Associates» молиявий хизматлар фирмасининг инвестиция стратеги Павел Молчанов «Al Jazeera» нашрига.

«Brent» фючерслари эса молиявий деривативлар бўлиб, улар бир неча ой ёки ҳатто йиллардан кейин жўнатилиши лозим бўлган нефт нархини акс эттиради. Бундаги асосий мезон — энг яқин ой учун тузилган «Brent» нефтининг узлуксиз шартномаси бўлиб, ҳозирда у май ойида етказиб бериладиган ҳажмларга асосланмоқда.

Содда қилиб айтганда, «Dated Brent» қисқа муддатли талабни акс эттирса, «Brent» фючерслари келажакдаги нарх кутилмаларининг ўзига хос барометридир. Янгиликлар хабарларида ва қидирув тизимлари натижаларида энг кўп учрайдиган рақам — айнан фючерс нархи ҳисобланади.

Нархлар атрофидаги вазият қандай?

Дунё нефт таъминотининг қарийб бешдан бир қисми ўтадиган Ҳўрмуз бўғозининг Эрон томонидан амалда ёпиб қўйилиши тарихдаги энг йирик энергетика инқирозларидан бирини келтириб чиқарди.

Ўтган ҳафта бошидан бери Вашингтон ва Теҳрон ўртасида ўт очишни тўхтатиш режими амал қилаётганига қарамай, 11 апрел куни бўғоздан бор-йўғи 17 та кема ўтган. «Windward» денгиз разведкаси компанияси маълумотларига кўра, бу кўрсаткич урушдан олдинги ўртача кунлик 130 та транзитга нисбатан кескин пасайишдир.

Саудия Арабистони каби давлатлар муқобил таъминот йўналишларини ишга туширган бўлса-да, «Kpler» бозор таҳлили марказининг сўнгги ҳисоб-китобларига кўра, жаҳон иқтисодиёти ҳали ҳам кунига тахминан 8 миллион баррел нефт танқислигига дуч келмоқда.

Таъминот тақчиллиги сабабли юзага келган нархларнинг кўтарилиши реал олди-сотди операцияларига ёки электрон биржа савдоларига таянилаётганига қараб тубдан фарқ қилиши мумкин. Физик ва фючерс нархлари ўртасида фарқ бўлиши табиий ҳол бўлса-да, можаро бошланганидан бери ушбу икки кўрсаткич ўртасидаги тафовут одатдагидан анча кенгайди.

Ўтган ҳафтада «Dated Brent» (реал нефт нархи) ўз тарихидаги энг юқори нуқтага — бир баррел учун 144 доллардан юқорига чиқди. Бу «Brent» фючерслари нархидан қарийб 35 долларга кўп демакдир. Ушбу тафовут доимий равишда ўзгариб турган бўлса-да, спот нархи фючерсларга қараганда сезиларли даражада юқорилигича қолмоқда.

Бундай тафовут шуни англатадики, реал бозорда нефт хомашёси янгиликлар сарлавҳаларида акс этаётган нисбатан «мўътадил» кўрсаткичларга қараганда анча тақчил бўлиб бормоқда.

«Одатий шароитларда спот ва фючерс нархлари тахминан тенг бўлади, чунки бугунги нефт бир ойдан кейинги нефтга нисбатан деярли қўшимча қийматга эга эмас. Бироқ, Ҳўрмуз бўғозининг ҳалигача амалда фалаж бўлиб қолаётгани нефт бозори айни дамда реал таъминот тақчиллигига дуч келаётганини англатади. Шу сабабли харидорлар айнан ҳозир етказиб бериладиган нефт учун катта миқдорда устама тўлашга тайёр», — дейди таҳлилчи Павел Молчанов.  

Оксфорд университети маърузачиси Ади Имшировичнинг фикрича, энергетика шокининг кўлами сиёсатчилар томонидан ҳали тўлиқ англаб етилмаган.

«Менимча, кўплаб ҳукуматлар ушбу энергетика шокига бепарво қарашмоқда. Улар фуқароларга энергияни қандай тежаш ва ортиқча исрофгарчиликни камайтириш бўйича тавсиялар беришни бошлашлари керак. Охир-оқибат, нархларнинг ўзи бозорни тартибга солишга мажбур бўлади», — дейди Имширович.

Нима учун икки нарх ўртасидаги тафовут бу қадар катта?

Бозор механизмларини мутлақ аниқлик билан изоҳлаш мураккаб бўлса-да, таҳлилчиларнинг фикрича, трейдерлар инқирознинг вақт ўтиши билан ижобий ҳал бўлишига умид боғламоқда.

«Raymond James & Associates» стратеги Молчановнинг фикрича, нархлар барқарорлигининг тикланиши Эроннинг бўғоз устидан назоратни юмшатишига ва юк ташувчи компанияларда транзит хавфсизлигига нисбатан ишонч пайдо бўлишига боғлиқ.

«Ушбу икки омилдан келиб чиқиб, биз юк ташиш ҳажми тикланиши учун икки-уч ойлик муддатни прогноз қилмоқдамиз. Бу жараён аввалига суст бошланиб, кейинчалик жадаллашади. Кўрфазга қанча кўп танкер кирса, нефт экспорти ҳам шунга мутаносиб равишда тикланиб боради», — дея таъкидлади эксперт.