Ташиевнинг бизнес-империяси таҳдид остида

Қирғизистон Миллий хавфсизлик давлат қўмитасининг собиқ раҳбари Қамчибек Ташиев бош қудрат идорасини бошқарган пайтда жиноятчиликка қарши кураш, хусусийлаштирилган мулкни «қайтариш» ва «кустуризация» билан эътиборга тушган. Эндиликда ушбу амалиёт унинг ўз яқинларига ҳам таҳдид солиши мумкин. Бу ҳақда Қирғизистондаги «Клооп» нашри ёзди.

2020-йил октябрда Садир Жапаровнинг Қирғизистонда ҳокимиятга келишидан сўнг «кустуризация» деб аталувчи янги атама пайдо бўлди. Бу термин мамлакатда иқтисодий жиноятларга қарши курашда янги ёндашувни англатади. У қирғизча «кустуруу» (қустириш) сўзи ва русча «-зация» қўшимчасининг бирлашмасидан иборат. «Кустуризация» деганда иқтисодий жиноят содир этган фуқаролар ҳукуматга пул ва/ёки мулк шаклида «ихтиёрий хайрия» қилиб, зарарни қоплаш жараёни тушунилади. Бу хайриялар эвазига гумон қилинувчилар жавобгарликдан қочиш имконига эга бўлади. Қайтарилган маблағ эса тўғридан тўғри Молия вазирлиги ҳисобларига эмас, балки Ташиев назорат қилган Қирғизистон Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси махсус ҳисоб рақамига ўтказилган.

Бизнесменлар ва собиқ расмийлар жиноят ишлари очилгандан сўнг активларидан айрилган. Расмий хабарларда уларнинг мулки миллийлаштирилгани айтилган. Аммо «Клооп» ва «Temirov Live»нинг ёзишича, бу шахсларнинг мулки Ташиевга яқин одамларнинг хусусий мулкига ўтган. Бу одатда, аввалги эгалари Қирғизистон Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси ҳибсхонасида ўтирган пайтда содир бўлган.

Энди Жапаров билан тандем тарқалган ва Қамчибек Ташиев мамлакатдан кетганидан сўнг, янги кустуризациянинг «бумеранг» таъсири мамлакатнинг асосий қудрат идораси раҳбари сиёсий бенефициарларига уриши мумкинлиги айтилмоқда. Бу жараён қанчалик тез содир бўлиши аниқ эмас, аммо президент Қирғизистон Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси собиқ раҳбарининг атрофидаги одамлардан активлар олиб қўйиши эҳтимоли катта.

«Садир Жапаров ўтган беш йил ичида келажакда ҳокимиятни талашиш имконияти бўлган ҳар кимдан ресурсларни олган ва буни Ташиев ёрдамида амалга оширган», – деб ёзади «Клооп».

Шайирбек, Тай‑Мурас ва бошқалар

2023-йилда Бишкекда Қамчи Колбаев Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси ходимлари томонидан отиб ўлдирилди. Унинг ўлдирилиши ортидан кўп бизнесменлар Колбаев жиноий тўдасини молиялаштирганликда айбланиб, қўлга олинди (бу айблов қанчалик асосли бўлгани баҳсли: Колбаев даврида «қопқоқ» учун тўламаслик имкони кам бўлгани айтилади).

Жиноий тўдани молиялаштиришда айбланганлар орасида қиммат тураржой ва Чуй вилоятидаги Насоновское олтин кони эгаларидан бири бўлган бизнесмен Азрет Боотаев бор эди. Боотаев Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси ходимлари томонидан қўлга олинганидан сўнг, фақат мулки давлат даромадига ўтказилгани билан чекланмади. Унинг кони Қамчибек Ташиевнинг дўсти Айбек Алибаевга тегишли «Консульере групп» хусусий компаниясига ўтди. Мулк ҳуқуқининг ўтиши собиқ эгаси Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси ҳибсхонасида ўтирган пайтда содир бўлган.

Ташиевга яқин шахслар бойиб кетишининг яна бир ҳолати Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси томонидан собиқ полиция бошлиғи Жалил Атамбаев қўлга олингани билан боғлиқ бўлди. У ноқонуний бойишда айбланган эди. Унинг бензин станциялари Ақилбек Маматов бренди остида ёқилғи сота бошлади. Маматов мамлакатдаги энг йирик «Red Petroleum» заправка тармоғи ва яна 17 та компанияга эга. Маматов Ташиев билан бирга Қирғиз футбол иттифоқи бошқарувида фаолият юритади. 2024-йилда у Ташиев оиласининг нефтбазаси эгасига айланди.

«Клооп» хабар беришича, шу вақтга қадар Маматовнинг нефт компаниялари кўп маротаба давлат тендерларини ғолиб бўлиб, қонунни бузган, аммо ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар бу ҳолатни текширишга реакция қилмаган.

Аммо Ташиев атрофидаги бойликка оид ОАВ текширувларига бутунлай реакция бўлмаган деб бўлмайди. Журналистлар давлат органлари, жумладан Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси томонидан босимга учрагани айтилади.

Масалан, «Temirov Live» таҳлилчилари Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси раҳбарининг укаси Шайирбек Ташиев билан боғлиқ «Регион Ойл» компанияси 3 кунда давлатга тегишли «Кыргыз Петролеум Компани»дан мазут қайта сотишдан 37 млн сом даромад олган. Бу текширувдан сўнг редакцияда тинтув ўтказилди. Нашр асосчиси Болот Темировга нисбатан тўртта жиноят иши қўзғатилди ва мамлакатдан депортация қилинди.

Ташиев атрофидаги одамлар бойиб боришда давом этди. У махсус хизматни бошқарганидан сўнг ўғли Тай-Мурас Ташиев давлат харидларида муваффақият қўлга кирита бошлади. Унинг «Мока Групп» компанияси давлат тендерларини ғолиб бўлди. 2021-йилда Тай‑Мурас Ташиев «Томас ва Ко» компанияси директори ўринбосари сифатида Жалолобод шаҳар кенешига сайловда иштирок этган ва компания давлат харидларини ўнлаб миллион сом миқдорида ютиб олган.

Тай‑Мурас фақат тендерларда эмас, бошқа лойиҳаларда ҳам муваффақиятли бўлди. «Тез Жол» ва «Жагалмай» компаниялари унинг иштирокида Ўзганда тўсиқли тўловли йўл қурди. «Жагалмай»даги ҳамкорлардан бири собиқ транспорт вазири Нурлан Сулайманов бўлиб, у вазифасини суистеъмол қилишда айбланган. «Temirov Live» текширувидан сўнг Тай‑Мурас лойиҳадан чиқишини эълон қилди.

Ташиевнинг жиянлари Толкунбек Канибеков ва Сиймик Тинибеков ҳам давлат харидларидан даромад олган. 2025-йил 2-декабрда уларнинг «Железобетон строй» ва «Тез Жол» компаниялари транспорт вазирлиги ва Сармоялар бўйича миллий агентлик билан Тоо-Ашуу довонида «Келечек» алтернатива туннели қурилишида иштирок этиш тўғрисида шартнома имзолади. Лойиҳа умумий қиймати 640 млн доллар. 1 км туннел қиймати 10 йил аввал транспорт вазири томонидан 60-65 млн доллар деб баҳоланган.

Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси собиқ раҳбарининг укаси Шайирбек Ташиевга яқин ҳамкор, собиқ депутат Жусупбек Коргонбай уулу 2022-йилда ҳужжатларни қалбакилаштириш орқали қўлга киритилган кўмир кони эгасига айланди. Олдинги мулкдор оиласининг конни суд орқали қайтаришга уринишлари натижа бермади. Коргонбай уулу парламентда Қамчибек Ташиевни фаол қўллаб-қувватлаган.

Футболчилар, қурилишчилар, бозоркомлар

«Клооп»нинг ёзишича, «муваффақиятли бизнесмен» бўлганлар фақат Қамчибек Ташиевнинг яқин қариндошлари эмас, балки унинг дўстлари ҳам эди. Нашр 2023-йилда ҳукумат «Клооп»га қарши репрессияларни бошлаганини, бу Жалолободдаги «Барселона» футбол академияси ҳақидаги текширув чиқиши билан боғлиқ эканини қайд этган. Академияни «ЖалГрупп Азия» компанияси қурган, унинг асосчилари Қамчибек Ташиевнинг дўстлари Айбек Алибаев ва Канатбек Абдукадиров, шунингдек, Ракатбек Асанбаев эди.

Кейин маълум бўлдики, Бишкекда иккинчи «Барселона» академиясини қуриш баҳонасида Айбек Алибаев давлат ерларида ҳам шу номли кўпфункцияли тураржой мажмуасини қурмоқда. Қурилишда Қамчибек Ташиевнинг қариндошлари ва яқинларига қарашли компаниялари иштирок этган: «ЖалГрупп Азия», «Консульере Групп», «Мурас Глобал Азия», «Железобетон Строй», «ГСА «Ресурс Строй Компани», «Строительная компания «Хай Тиэн»».

Айбек Алибаев аввал Курманбек Бакиевнинг ишларини бошқарувчи ўринбосари бўлган. Бакиев каби, 2010-йилги апрел инқилобидан сўнг Европага кетиб, узоқ вақт яшаган.

Қамчибек Ташиев ҳокимиятга келгандан сўнг Алибаев Қирғизистонга қайтди ва тезда активлар тўплади. 2025-йилда ижтимоий тармоқларда Камчибек Ташиев Словакиянинг «Тренчин» футбол клуби акцияларининг 10 фоизини сотиб олгани ҳақида маълумот тарқади. Айбек Алибаев буни рад этди ва акцияларнинг «Muras United» компанияси томонидан олинганини айтди. Шу вақтда маълум бўлдики, Қамчибек Ташиевнинг ўғли Эмир-Хан Кидиршаев клуб билан шартнома имзолаган. Эмир-Хан аввал Қирғизистон ёшлар терма жамоаси капитани эди. «Muras United» компанияси директори Канатбек Абдукадиров ҳисобланади — Қамчибек Ташиев оиласининг узоқ муддатли бизнес ҳамкори ва Қирғизистон футбол иттифоқи вице-президенти.

Ташиевнинг яна бир дўсти ва қариндоши — Женишбек Токторбаев. У Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси билан боғлиқ «Ата-Журт» партиясидан парламент депутати бўлган, сўнгра Ўш шаҳри мэрига айланган. Давлат лавозими унинг бизнеси билан шуғулланишига тўсқинлик қилмаган. «Бест хаус гранд» компанияси, Токторбаевнинг билвосита мулки сифатида, Жалолобод ва Ўшда Давлат ипотека компанияси учун 10 та тураржой мажмуасини қурмоқда.

«Бест хаус гранд» Жалолободда Токтогул кўчаси, 51-уйда рўйхатдан ўтган. Илгари бу ерда Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси вилоят бошқармаси биноси жойлашган. 2023-йилда бино ва ер Канатбек Абдикадиров мулкига ўтди. У бу ерда 9 қаватли тураржой уйини қурди. Уйни Токторбаевга яқин «ЛЕГИОН» қурилиш фирмаси барпо этди.

Ташиевга яқин шахсларнинг маъмурий ресурслар орқали бойиб кетиши жамоавий иши яна бир воқеа билан тасдиқланади. 2025-йил ёзда Ўш мэрияси, Ж. Токторбаев раҳбарлигида, хусусий «Келечек» бозори ва шаҳар марказидаги бошқа бозорлардаги савдогарларни янги бозорга кўчиришга мажбур қилди. Эски бозорлар ерлари Давлат ипотека компаниясига берилиши мумкин эди. Савдогарларга йўқотилган савдо жойлари учун компенсация берилмади, янги бозордаги жойлар эса уларнинг ўзи ҳиссасига таклиф қилинди. Шу схема орқали даромад олувчилардан бири – янги бозорнинг номаълум ҳаммулкдори, Ўш шаҳар кенеши депутати Замирбек Толубаев. У Шайирбек Ташиевнинг дўсти ва Элмирбек Кидиршаев билан «Дос Гидро» компаниясида шерик.

Қирғизистондаги энг йирик иккинчи бозор «Кара-Суу» Жапаров-Ташиев даврида бозорком Нурбек Эргешов қўлига ўтди. Савдогарларнинг айтишича, Эргешов улардан доим «улуш» талаб қилади, мулкларини бузади ва олиб қўяди, таҳдид қилади ва ҳатто уришади. Бунинг барчасини Қамчибек Ташиев номидан амалга оширади. Бозор ҳудудида савдо маркази қуриш учун Эргешов онасига тегишли «Торговый рынок Кара-Суу» компанияси билан хусусий-давлат шериклиги шартномаси имзолади.

Шу билан бирга, Қамчибек Ташиев ўзини жамиятда сахий хайриячи сифатида кўрсатарди. Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси раҳбари этиб тайинлангач, у муҳтожларга ўнлаб автомашиналар, квартиралар ва уйларни совға қилди. Бу совғалар қайси маблағлардан олингани номаълум.

Ҳокимиятга келгунга қадар Ташиев оиласи «Регион ТВ» ва «Нур ТВ» телеканаллари, «Томас» заправка тармоғи, Жалолобод (Манас) нефтбазасига эга эди. 2025-йилда Ташиев нефтбазани шериги Акилбек Маматовга сотди. У вақтда Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси раҳбари сотувдан тушган маблағ билан ўзи туғилган Сузак туманида туғруқхона қурганини маълум қилган.

Жапаров учун ҳам олиб қўйган

Қайд этилишича, жиноий моддалар билан айбланган бойлардан активларни конфискация қилаётганда, Қамчибек Ташиев ўз дўсти Садир Жапаровни ҳам унутмаган. Президентнинг яқинлари ва қариндошлари Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси томонидан ушланган тадбиркорлар мулкининг эгаси бўлиб кетган.

«Кустуризация» кампанияси собиқ бош вазир ўринбосари Кубаничбек Жумалиев 2021-йилда коррупция айблари билан Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси ходимлари томонидан ушланиши билан бошланган. Жумалиев кўп миллионли активларга эга эди, жумладан цемент заводи. Махсус хизмати томонидан ушлангандан сўнг, Жумалиев заводни давлатга топширганини айтди. Аммо кейин маълум бўлдики, завод давлатга эмас, президент ишларини бошқарувчи Канибек Туманбаевга яқин шахсга тегишли хусусий компанияга ўтган. Бу вақтда Жумалиев ҳибсхонада ўтирган эди.

2024-йилда Туманбаевга яқин шахс Жумалиевнинг цемент заводини хитойлик тадбиркор, уйғур миллатига мансуб Хабибулла Абдукадирга сотди. У «божхона қироли» Райимбек Матраимовнинг бизнес шериги эди, ҳозир эса Жапаровнинг ўғли дўстлари билан бизнес олиб бормоқда.

Шу йили, Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси ходимлари Қамчи Колбаевни йўқ қилганидан сўнг, Ташиев идораси Колбаевнинг жиноий тўдасини молиялаштирганликда айбланган бир қатор тадбиркорларни ушлади. Бир йил ўтгач маълум бўлдики, ушланганлар активлари президент Садир Жапаровнинг яқинларига ўтган. Жумладан, Бишкекдаги «Мадина» бозори, ЖБИ заводи, Камволно-сукон комбинати ва спорт-таълим «Сан сити».

Бу активлардан яна бири Кара-Балтинский завод бўлиб, у тадбиркор Шаршенбек Абдикеримовга тегишли бўлган, сўнгра «божхона қироли» Райимбек Матраимовнинг ўғлига ўтган. Абдикеримов ва Матраимовга қарши жиноий иш қўзғатилгандан сўнг завод Азат Буркановга ва собиқ президент Аскар Акаевнинг неварасига ўтди.

Жапаровга қўллаб-қувватлаганларга ҳам активлар берилган. 2020 йилда парламент депутатларига «Жапаров учун тортиб оламан» деб таҳдид қилган қурилишчи Адилбек Асановга Бишкек ва Ўш шаҳарларида жойлашган қимматли ер участкалари топширилган. Илгари ҳам ушбу ерлар Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси томонидан ушланган ва бошқа ҳукумат органлари томонидан жиноий жавобгарликка тортишган.

2021 йилда Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси собиқ мэр Азиз Суракматовни ҳибсга олди. Амалдор жиноий жавобгарликдан пул тўлаб қутулганидан сўнг, «Клооп» Жапаровнинг келини Бурул Киштобаева Суракматовлар оилавий бизнесига кирганини маълум қилди.

Президентнинг опаси Райкан Жапарова Марказий Осиёдаги энг йирик бозорлардан бири «Дордой» эгаси Аскар Салимбековнинг ўғли бизнесига шерик бўлди. Бу эса «Дордой» раҳбарининг туғишган акаси ва кўплаб активлар эгаси Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси томонидан ҳибсга олинганидан кейин содир бўлди.

Бироқ Жапаров атрофидагиларга, Ташиев атрофидагилардан фарқли ўлароқ, «кустуризация» қўлланилиши эҳтимоли паст экани айтилади.