Трамп ва Эрон ўртасидаги янги келишув: 300 миллиард долларлик жамғарма, Ҳўрмуз ва ядровий тортишувлар

АҚШ ва Эрон ўртасида бир неча ҳафтадан буён давом этаётган дипломатик музокаралар янги босқичга кирмоқда. Томонлар уруш ҳаракатларини вақтинча тўхтатиш, Ҳўрмуз бўғозидаги кескинликни юмшатиш, Эроннинг ядровий дастури ва музлатилган активлари бўйича келишувга эришиш учун дастлабки меморандум лойиҳасини муҳокама қилмоқда.

New York Times маълумотларига кўра, ҳужжат ҳали тасдиқланмаган бўлса-да, Вашингтон ва Теҳрон ўртасидаги энг муҳим келишувлардан бирига айланиши мумкин.

Музокараларда қатнашган расмийлар ва дипломатларнинг билдиришича, лойиҳа дастлаб 60 кунлик ўт очишни тўхтатиш режимини назарда тутади. Бу давр мобайнида томонлар кенг қамровли сиёсий ва иқтисодий битим бўйича музокараларни давом эттиради. Келишув Ливандаги можароларни пасайтириш ва минтақадаги ҳарбий ҳаракатларни чеклашни ҳам ўз ичига олади.

Ҳўрмуз атрофидаги баҳслар

Музокаралардаги энг мураккаб масалалардан бири Ҳўрмуз бўғозининг келажаги бўлиб қолмоқда. Февраль ойида Эрон томонидан бўғознинг амалда ёпилиши жаҳон энергетика бозорларида жиддий хавотир уйғотган эди. АҚШ эса бунга жавобан Эрон портлари ва энергетика инфратузилмасига нисбатан денгиз блокадасини жорий қилди.

Вашингтон бўғоз тезкор равишда қайта очилишини талаб қилмоқда. Бироқ АҚШ блокадаси Эроннинг кема қатновини қандай тиклашига қараб босқичма-босқич юмшатилиши режалаштирилган. Теҳрон эса блокада 30 кун ичида бекор қилиниши ва бўғоз музокаралар жараёнида ҳам очиқ қолиши кераклигини таъкидламоқда.

Шу билан бирга, Эрон музокарачиларининг фикрича, келажакда Эрон ва Ўмон бўғоздан ўтувчи кемалар учун муайян хизмат ҳақлари жорий қилиш ҳуқуқини сақлаб қолиши мумкин. Президент Доналд Трамп эса халқаро сув йўли барча давлатлар учун ҳеч қандай бож ва тўловларсиз очиқ бўлиши кераклигини яна бир бор таъкидлади.

300 миллиард долларлик тикланиш жамғармаси

Музокаралардаги энг диққатга сазовор таклифлардан бири Эрон учун халқаро инвестиция ёки тикланиш жамғармасини ташкил этиш ғояси бўлди. Эрон расмийлари ва айрим дипломатлар ушбу жамғарманинг ҳажмини 300 миллиард доллар деб баҳоламоқда.

Теҳрон бу маблағни уруш ва бомбардимонлар натижасида етказилган зарарларни қоплаш учун зарур деб ҳисобламоқда. Эроннинг айрим амалдорлари мамлакат кўрган умумий зарарни 1 триллион долларгача баҳолаган.

Манбаларнинг таъкидлашича, жамғармага АҚШ расмий доиралари кўмаклашиши мумкин. Шунингдек, Америка ва халқаро энергетика компанияларининг Эрон иқтисодиётига сармоя киритиши эҳтимоли ҳам муҳокама қилинмоқда. Бу ғоя аввалроқ АҚШ президентининг махсус вакили Стив Уиткоф ҳамда Жаред Кушнер томонидан илгари сурилган ташаббусларга ўхшайди.

Ядровий дастур иккинчи босқичга қолдирилмоқда

Меморандумда Эроннинг ядровий дастурига оид энг баҳсли масалаларни кейинги босқичда муҳокама қилиш таклиф этилган. Гап Эронда сақланаётган қарийб 450 килограмм юқори даражада бойитилган уран ва қўшимча 10 тонна пастроқ даражада бойитилган ядровий материал тақдири ҳақида кетмоқда.

АҚШ аввал ушбу захиралар мамлакатдан чиқариб юборилишини талаб қилган. Эрон эса материалнинг бир қисмини халқаро инспекторлар назорати остида суюлтириш, қолган қисмини эса учинчи давлатга жўнатиш тарафдори.

Трамп маъмурияти кейинчалик бу борада маълум даражада муроса сигналларини берди. Бироқ Вашингтон Эроннинг ядровий материаллари Россия ёки Хитойга юборилишига эҳтиёткорлик билан муносабат билдирмоқда.

Музлатилган миллиардлар масаласи

Келишувнинг яна бир муҳим қисми Эроннинг хорижий банкларда музлатилган активлари билан боғлиқ. Теҳроннинг ҳисоб-китобларига кўра, мамлакатнинг камида 24 миллиард доллар маблағи хорижда блокланган ҳолда қолмоқда.

Эрон расмийлари ушбу маблағларнинг озод қилиниши ҳақиқий музокаралар бошланиши учун асосий шартлардан бири эканини билдирмоқда. Бироқ бу масала Доналд Трамп учун сиёсий жиҳатдан жуда сезгир ҳисобланади. Чунки у аввалроқ Барак Обама маъмуриятининг Эронга маблағ ажратиш қарорларини кескин танқид қилган эди.

Шу сабабли Вашингтон маблағларни тўғридан-тўғри бериш ўрнига, Қатар ва бошқа воситачи давлатлар орқали босқичма-босқич озод қилиш механизмларини муҳокама қилмоқда. Манбаларнинг таъкидлашича, айнан шу механизм якуний келишувнинг энг муҳим иқтисодий қисмларидан бири бўлиши мумкин.

Ҳозирча меморандум бўйича музокаралар давом этмоқда. Агар томонлар дастлабки келишувга эришса, бу нафақат Эрон ва АҚШ муносабатларида, балки Яқин Шарқ хавфсизлиги ва жаҳон энергетика бозорлари учун ҳам муҳим бурилиш нуқтасига айланиши мумкин.