Хусусийлаштирилган стратегик корхоналарда давлатнинг махсус ҳуқуқи сақланиб қолиши мумкин
Давлат стратегик корхоналарни хусусий инвесторларга сотганидан кейин ҳам улар фаолиятига аралашиш учун махсус ҳуқуқни ўзида қолдириши мумкин. Янги тартиб қайси корхоналарга нисбатан жорий этилиши эса ҳозирча очиқ қолмоқда. Савдога чиқариладиган активларнинг умумий қиймати 100 трлн сўмга баҳоланмоқда.
© Sun'iy intelektБу президентнинг 2026-йил 28-августдаги ПФ-177-сон «Иқтисодиётда давлат иштирокини қисқартириш ва хусусийлаштириш жараёнларини жадаллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги фармонида белгиланган. Фармон давлат активларини хусусийлаштириш жараёнларини тезлаштириш ва давлатнинг иқтисодиётдаги иштирокини қисқартиришга қаратилган.
Давлат қандай махсус ҳуқуқни сақлаб қолади?
Фармонга кўра, стратегик аҳамиятга эга корхона хусусийлаштирилганидан кейин ҳам давлат унинг фаолиятида иштирок этиш бўйича махсус ҳуқуқни сақлаб қолиши мумкин.
Бу имконият ҳар қандай корхонага автоматик равишда қўлланмайди. Махсус ҳуқуқ миллий хавфсизликни ҳимоя қилиш, иқтисодий барқарорликни ва жамоат манфаатларини таъминлаш зарур бўлган ҳолларда жорий этилиши мумкин.
Бунда муҳим жиҳат шундаки, корхонани сотиб олишни режалаштираётган инвестор хусусийлаштириш бошланишидан олдин давлат бундай махсус ҳуқуқни сақлаб қолиши ҳақида огоҳлантирилиши керак.
Фармонда давлатнинг махсус ҳуқуқи орқали қандай аниқ ваколатларга эга бўлиши батафсил очиб берилмаган. Шунингдек, янги механизм қўлланадиган корхоналарнинг алоҳида рўйхати ҳам келтирилмаган. Шу сабабли ҳозирча ушбу ҳуқуқнинг амалий кўриниши, масалан, давлат корхона бошқарувида қандай иштирок этиши ёки қайси қарорларга таъсир қилиши аниқ эмас.
«Олтин акция» институти
Янги тартиб 2022-йилда бекор қилинган «олтин акция» институтини эслатади.
«Олтин акция» давлатга айрим акциядорлик жамиятларини бошқаришда махсус ҳуқуқ берган. Хусусан, давлат вакили корхонанинг кузатув кенгашига киритилиши мумкин эди. Бу институтнинг ҳуқуқий мазмуни бўйича давлат вакили кузатув кенгаши таркибида иштирок этган.
Бироқ 2022-йил мартида қабул қилинган ЎРҚ-760-сон қонун билан давлатнинг айрим акциядорлик жамиятларини бошқаришда иштирок этиш ҳуқуқини берувчи «олтин акция»га оид нормалар қонунчиликдан чиқариб ташланган.
Қайси корхоналар стратегик ҳисобланади?
Янги фармонда махсус ҳуқуқ қўлланадиган корхоналарнинг алоҳида рўйхати берилмаган.
Аввалги стратегик корхоналар қаторида эса тоғ-кон, энергетика, газ, кимё ва автомобилсозлик каби муҳим тармоқларда фаолият юритадиган йирик компаниялар бўлган.
Улар орасида Навоий кон-металлургия комбинати, Олмалиқ кон-металлургия комбинати, «Ўзметкомбинат», «Ўзбекнефтгаз», «Ўзбеккўмир», «Ҳудудгазтаъминот», UzAuto Motors, «Ўзкимёсаноат», «Навоийазот», «Ўзбекгидроэнерго», «Иссиқлик электр станциялари», «Ўзтрансгаз» ва UzGasTrade каби компаниялар мавжуд эди.
Бироқ ушбу корхоналарнинг қайси бирига янги махсус ҳуқуқ татбиқ этилиши фармонда кўрсатилмаган.
Хусусийлаштириш кўлами кенгаймоқда
Стратегик корхоналарга оид ушбу норма давлатнинг иқтисодиётдаги иштирокини қисқартириш бўйича кенгроқ хусусийлаштириш дастурининг бир қисми ҳисобланади.
Фармонга кўра, 84 та хўжалик жамиятидаги давлат улуши, 1242 та кўчмас мулк объекти ва тадбиркорлик ҳамда шаҳарсозлик мақсадлари учун қарийб 8 минг гектар ер савдога чиқарилади. Шунингдек, давлат иштирокидаги 85 та корхонани тугатиш ёки қайта ташкил этиш режалаштирилган.
Аввалги савдоларда сотилмаган 84 та актив эса бошланғич нархи 1 млн сўм этиб белгиланган ҳолда қайта аукционга чиқарилади. Савдога чиқариладиган активларнинг умумий қиймати 100 трлн сўмга баҳоланмоқда. Уларни реализация қилишдан йил охиригача камида 14 трлн сўм тушум олиш кутилмоқда.
Эслатиб ўтамиз, аввалроқ Humo Air’нинг давлатга қайтарилиб, яна хусусийлаштирилиши ҳақида ёзган эдик.
Диёра Хабибуллаева
