Xitoy Fors ko‘rfazidagi urushdan foyda ko‘rmoqda

Yaqin Sharqdagi har qanday urush odatda jahon iqtisodiyoti uchun global xavf sifatida qabul qilinadi. Neft narxi oshadi, logistika qimmatlashadi, bozorlar esa bezovta bo‘ladi. Ammo diqqat bilan qaralsa, bu turbulentlikdan foyda ko‘ruvchilar ham bor. Ulardan biri – Xitoy.

Pekin odatda mintaqadagi mojarolarga nisbatan ehtiyotkor va vazmin pozitsiyani egallaydi. Rossiyalik investor Yevgeniy Marchenkoga ko‘ra, aynan shunday strategiya Xitoynga ko‘p hollarda iqtisodiy afzalliklardan foydalanish imkonini beradi.

Neft va chegirmalar

Xitoy bugun dunyodagi eng yirik neft importyori hisoblanadi. Yaqin Sharqdagi har qanday beqarorlik neft eksport qiluvchi mamlakatlarni ishonchli xaridor izlashga majbur qiladi.

Pekin esa bu vaziyatdan foydalanadi. Xitoy kompaniyalari ko‘pincha uzoq muddatli shartnomalar asosida neftni chegirma bilan sotib oladi, ayniqsa sanksiyalar ostida bo‘lgan yoki siyosiy bosimga uchrayotgan davlatlardan.

Mintaqadagi taranglik qancha yuqori bo‘lsa, Fors ko‘rfazi davlatlari barqaror talabga shuncha ko‘proq muhtoj bo‘ladi. Xitoy esa aynan shunday ishonchli xaridorga aylanadi.

Logistikaning qayta shakllanishi

Urush yoki hujumlar xavfi Qizil dengiz va Fors ko‘rfazi orqali o‘tadigan an’anaviy savdo yo‘llarini izdan chiqaradi. Bu esa Yevropa ta’minotiga salbiy ta’sir qilib, transport zanjirlarini uzaytiradi.

Biroq Xitoy parallel ravishda muqobil infratuzilmani faol qurmoqda. «Bir kamar, bir yo‘l» tashabbusi doirasida Pekin Pokistondan tortib Afrikagacha o‘nlab portlar va logistika markazlariga sarmoya kiritgan.

An’anaviy yo‘nalishlar beqarorlashgan sari, ushbu loyihalarning ahamiyati yanada ortib bormoqda.

Geliy va strategik resurslar

Ko‘pchilik geliyga e’tibor qaratmaydi. Biroq u yuqori texnologiyalar, tibbiyot va kosmik sanoat uchun strategik resurs hisoblanadi.

Geliyning eng yirik yetkazib beruvchilari qatoriga Qatar kiradi. Mintaqadagi har qanday beqarorlik global bozorga ta’sir qiladi. Xitoy esa o‘z zaxiralarini faol ravishda oshirib, uzoq muddatli shartnomalar tuzmoqda va shu orqali G‘arb yetkazib beruvchilariga qaramlikni kamaytirmoqda.

Beqarorlik sharoitida uzoq muddatli kontraktlarga ega davlatlar ustunlikka ega bo‘ladi.

Port infratuzilmasi

Bugungi kunda Xitoy kompaniyalari dunyo bo‘ylab o‘nlab portlarni boshqaradi yoki ularga sarmoya kiritgan. Bu portlar Gretsiyadan tortib Afrika va Yaqin Sharqqacha bo‘lgan hududlarda joylashgan.

An’anaviy dengiz logistikasi xavflarga duch kelganida, portlar va muqobil yo‘nalishlarning ahamiyati ortib boradi. Xitoy qurgan infratuzilma asta-sekin global savdo tizimining bir qismiga aylanmoqda.

Aslida, Pekin dunyo logistikasining asosiy operatorlaridan biriga aylanib bormoqda.

Dollarsiz hisob-kitoblar

Yana bir uzoq muddatli tendensiya – xalqaro hisob-kitoblarda AQSH dollaridan qisman voz kechish jarayonidir.

Xitoy allaqachon Yaqin Sharqning ayrim davlatlari bilan energetika bitimlarini yuanda amalga oshirmoqda. Geosiyosiy taranglik sharoitida ko‘plab davlatlar valuta hisob-kitoblarini diversifikatsiya qilishga intiladi.

Har bir shunday kontrakt asta-sekin yuanning jahon savdosidagi rolini kuchaytiradi.

Amerika obligatsiyalarini sotish

Shu bilan birga Xitoy AQSH davlat obligatsiyalariga sarmoya kiritishni kamaytirmoqda. So‘nggi yillarda Pekin zaxiralaridagi Amerika davlat qarzining ulushi sezilarli darajada qisqardi.

Agar global taranglik kuchaysa, AQSH mudofaa va xavfsizlik xarajatlarini oshirishga majbur bo‘ladi. Bu esa budjet taqchilligining ortishi va qarz bozoriga qo‘shimcha bosim yuzaga keltirishi mumkin.

Xitoy uchun bu Amerika moliyaviy tizimiga bog‘liqlikni kamaytirishning yana bir usuli hisoblanadi.

AQSH nima yo‘qotishi mumkin?

Fors ko‘rfazidagi urush AQSH uchun bir nechta oqibatlarni anglatadi.

Birinchidan, harbiy xarajatlar oshadi va mintaqadagi geosiyosiy mas’uliyat kuchayadi.

Ikkinchidan, neft narxining yuqori bo‘lishi mamlakat ichida inflatsiyani kuchaytirishi mumkin.

Uchinchidan, muqobil savdo va moliyaviy tizimlarning asta-sekin kuchayishi AQSH dollarining uzoq muddatli ta’sirini kamaytirishi mumkin.

Albatta, AQSH iqtisodiyoti hanuz dunyodagi eng kuchli iqtisodiyotlardan biri bo‘lib qolmoqda. Ammo har qanday uzoq davom etadigan mojaro boshqa o‘yinchilar uchun yangi imkoniyatlar yaratadi.

Geosiyosat kamdan-kam hollarda aniq g‘oliblarni beradi. Ammo tarix shuni ko‘rsatadiki, mojarolarda bevosita ishtirok etmasdan, ehtiyotkor siyosat yuritgan davlatlar ko‘pincha iqtisodiy afzalliklarga ega bo‘ladi.

Agar Yaqin Sharqdagi beqarorlik uzoq davom etsa, Xitoyning jahon iqtisodiyotidagi ta’siri asta-sekin yanada kuchayishi mumkin.