Yer qa’rida qancha mis bor va u qachon tugaydi?

AQSH Geologiya xizmati ma’lumotlariga ko‘ra, insoniyat tarixi davomida taxminan 700 million tonna mis yer qa’ridan qazib olingan. Bu hajm har bir tomoni 430 metr bo‘lgan kubni to‘ldirishga yetadi. Bir qarashda katta ko‘ringan bu raqam, aslida, umumiy potensial zaxiralarga nisbatan juda kichik ulushni tashkil qiladi.

Hozirgacha aniqlangan, ammo hali o‘zlashtirilmagan mis konlari taxminan 2,1 milliard tonna metallni o‘z ichiga oladi. Qazib olingan mis bilan birga hisoblaganda, dunyo bo‘yicha ma’lum zaxiralar 2,8 milliard tonnaga yetadi.

Geologik baholashlarga ko‘ra, yer ostida hali ochilmagan qo‘shimcha 3,5 milliard tonna mis bo‘lishi mumkin. Jami hisobda, Yerdagi mis zaxiralari 6,3 milliard tonna atrofida deb baholanadi. Bu hajmni tasavvur qilish uchun mutaxassislar uni har bir tomoni qariyb 890 metr bo‘lgan ulkan kub sifatida ifodalaydi.

Shu bilan birga, raqamlarning o‘zi barqarorlikni anglatmaydi. Chunki misning strategik ahamiyati so‘nggi yillarda keskin oshdi. Elektr tarmoqlari, quyosh va shamol elektr stansiyalari, elektromobillar, akkumulatorlar, ma’lumotlar markazlari va sun’iy intellekt infratuzilmasi — bularning barchasi misga yuqori darajada bog‘liq. Birgina elektromobil an’anaviy ichki yonish dvigatelli avtomobilga nisbatan bir necha barobar ko‘proq mis talab qiladi.

Sanoat tahlillariga ko‘ra, toza energetikaga o‘tish jarayoni tezlashgan sari yaqin o‘n yillikda misga bo‘lgan global talab sezilarli darajada o‘sishi kutilmoqda. Bu esa bozorda taklif va talab o‘rtasidagi muvozanatni izdan chiqarishi mumkin.

Zaxiralarning geografik taqsimoti ham muhim omil. Aniqlangan mis konlarining katta qismi bir nechta davlatlarda jamlangan.

Chili jahondagi eng yirik zaxira va ishlab chiqarish markazi hisoblanadi. Peru va Avstraliya ham yetakchi o‘rinlarda turadi. Rossiya hamda Kongo Demokratik Respublikasi esa ma’lum zaxiralar bo‘yicha yuqori pozitsiyani egallaydi. Bu holat ta’minot zanjirlarini geosiyosiy xatarlarga nisbatan sezgir qiladi.

Yana bir xavotirli tendensiya — yangi yirik konlarni topish sur’atining pasayishi. S&P Global tahliliga ko‘ra, 1990–2023 yillar oralig‘ida 239 ta katta mis koni aniqlangan bo‘lib, ularning umumiy hajmi 1,315 milliard tonnani tashkil etadi.

Biroq so‘nggi yillarda yangi topilmalar soni kamayib bormoqda. Bu esa kelgusida qazib olish xarajatlari ortishi va loyihalarning uzoqroq muddatda ishga tushirilishiga olib kelishi mumkin.

Shu nuqtai nazardan, mis yetarlimi degan savolga oddiy javob yo‘q. Nazariy jihatdan resurs katta. Amalda esa uning qazib olinishi, qayta ishlanishi va bozorga yetkazib berilishi investitsiya, texnologiya va siyosiy barqarorlikka bog‘liq.