Зеленский Путиндан учрашув сўради: У нима таклиф қилмоқда ва Россия бунга рози бўладими?

Украина президенти Володимир Зеленский Россия раҳбари Владимир Путинга очиқ хат йўллаб, Москванинг Киевга қарши қарийб тўрт йилдан буён давом этаётган урушини тугатиш масаласини муҳокама қилиш учун юзма-юз учрашув ўтказишни таклиф қилди.

4 май куни Украина президентининг расмий сайтида тўлиқ тақдим этилган ва дипломатик каналлар орқали Россия ҳамда АҚШ каби қатор давлатларга юборилган мазкур мактуб Россиянинг Украинага қарши босқини бешинчи йилга ўтган бир пайтда эълон қилинди.

Украина расмийларининг маълумотларига кўра, 4 май куни бутун мамлакат бўйлаб Россия томонидан амалга оширилган ҳужумлар оқибатида камида 12 киши ҳалок бўлган ва ўнлаб инсонлар яраланган. Зеленский ўз мурожаатида тўрт йилдан ортиқроқ давом этган қонли урушда Россия зарбалари қурбонига айланган камида 707 нафар болани ҳам ёдга олди.

Айни пайтда, Украинанинг Россия томонидан босиб олинган ҳудудларида содир бўлган 4 май кунги дрон ҳужумлари оқибатида камида тўрт киши ҳалок бўлди. 3 май куни эса Украина Россиянинг Санкт-Петербургдаги нефт мажмуаси ва ҳарбий-денгиз базасига зарба йўллаган эди.

Икки давлат 2022 йилнинг февралидан бери билвосита тинчлик музокараларини олиб бормоқда, бироқ уларнинг сезиларли натижаси кўринмаяпти. АҚШ президенти Доналд Трамп ҳам Путин ва Зеленский билан учрашиб, уларни урушни тугатиш масаласини муҳокама қилиш учун музокаралар столи атрофига ўтқазишга уринди, аммо ҳозирча бу саъй-ҳаракатлар ҳам самара бергани йўқ.

Зеленский ўз мактубида нималар деди?

Зеленский мазкур мактубида Путинга мурожаат қилар экан, унинг Россиядаги 26 йиллик бошқарувининг қарийб ярми «Украинага қарши уруш олиб бориш» билан ўтганини таъкидлади. Шунингдек, россияликлар Украинанинг ракета ва дрон ҳужумларидан, инфляция ва ёқилғи тақчиллигидан тобора чарчаётганини қайд этди.

«Россияликлар бу воқеликдан, яъни уруш Россиянинг ўзига тобора кўпроқ салбий оқибатлар олиб келаётганидан ниҳоят жиддий ноқулайлик ҳис қила бошлаганини барчамиз кўриб турибмиз», — деб ёзди Украина раҳбари.

Шунингдек, у Путинга урушнинг чўзилиб кетиши Россия президентининг шахсий мавқеига ҳам хавф туғдириши мумкинлигини эслатиб ўтди.  

«Бу сиз яхши биладиган Россия тарихидаги аччиқ ҳақиқат: Россия чарчаганида, ўзгаришлар даври бошланади», — дейилади мактубда.

«26 йиллик бошқарувдан кейин инсоннинг ёши ҳам ўз сўзини айтади», — дея қўшимча қилади Зеленский.

Зеленскийнинг ёзишича, у ва Украина халқи жанг майдонида Россия томонидан берилаётган қурбонлар ҳақида камроқ қайғурса-да, ҳар бир украиналикнинг ҳаёти улар учун жуда қадрли.

«Ҳатто Украина ва Россиянинг йўқотишлари нисбати бирга беш ёки бирга олти бўлган тақдирда ҳам, бу биз учун жуда катта йўқотиш ҳисобланади. Биз Украинада уруш доимий бўлишини хоҳламаймиз. Урушсиз ҳаёт чексиз даражада яхшироқ эканини жуда яхши тушунамиз ва айнан шунга эришишни истаймиз», — деди у.

Зеленский АҚШнинг бутун диққат-эътибори Эронга қарши урушга қаратилган бир пайтда «Европадаги можаро яна уларнинг диққат марказига қайтишини шунчаки кутиб ўтириш нотўғри бўлишини» қайд этди ва тинчликка олиб борувчи йўлни таклиф қилди.

«Ушбу урушдан чиқиш йўлини танлашдан чўчиманг. Ҳозир сиздан талаб қилинадиган асосий нарса шу», — деди Украина раҳбари.

«Украина бу урушни иккимизнинг ўртамиздаги тўғридан-тўғри мулоқот орқали якунлашни таклиф қилади. Мен учрашув ўтказишни таклиф қиламан... Агар сиз бу урушни тугатиш вақти келди деган хулосага келмасангиз, Украина ўз мавжудлигини сақлаб қолиш учун курашишда давом этаверади», — дея қўшимча қилди у.

Учрашув ўтказиладиган жойга тўхталар экан, Зеленский шундай деди: «Уруш ва тинчлик масалаларини ҳал қилиш учун анъанавий равишда етакчиларни қабул қилиб келадиган давлатлар бор. Хусусан, Швейцария, Туркия, Араб дунёси мамлакатлари — уларнинг кўпчилиги бундай учрашувга мезбонлик қилишга қодир ва бунга тайёр».

«Биз Европа, яъни вазиятга ҳақиқатан ҳам таъсир ўтказа оладиган кучлар ҳам бу жараённинг бир қисми бўлиши керак, деб ҳисоблаймиз. Шунингдек, музокараларда Қўшма Штатлар ҳам иштирок этиши шарт. Айнан шу омил дунёнинг биз яшаётган қисмида янги хавфсизлик архитектурасини шакллантиришга ёрдам беради», — дея таъкидлади Украина раҳбари.

Украина ташқи ишлар вазири Андрей Сибига Х ижтимоий тармоғида ушбу мактубни «урушни тугатиш бўйича аниқ, амалга ошириш мумкин бўлган қадамлар ва шахсий учрашувга таклифни ўз ичига олган жиддий ва мазмунли таклиф» деб таърифлади.

«Биз ушбу таклифга тайинли жавоб кутамиз. Бу урушни тугатиш вақти келди. Тинчликни танлаш вақти аллақачон етди».

Мактуб нима учун муҳим аҳамиятга эга?

АҚШнинг Германия Маршалл жамғармаси Берлин офиси катта илмий ходими Маркус Цинер «Al Jazeera» нашрига берган интервьюсида мактубнинг оммага эълон қилиниши Россияни ўз режаларини очиқ кўрсатишга мажбур қилишини, айни пайтда эса Украинанинг дипломатияга тайёр эканини бутун дунёга исботлашини таъкидлади.

«Бу ҳам маънавий устунликни, ҳам жавоб бериш мажбуриятини тўлиқ Кремл зиммасига юклайди», — деди у.

Бироқ, эксперт бу Зеленскийнинг Путинга қилган илк мурожаати эмаслигини ҳам эслатиб ўтди.

«Яқин ўтмишда, хусусан, 2025 йилнинг 11 майида у Путин билан юзма-юз музокаралар ўтказиш учун Туркияга боришга тайёрлигини очиқ ва аниқ маълум қилган эди», — деди Цинер.

Экспертнинг фикрича, Зеленскийнинг бу галги таклифи Украина президентининг «жанг майдонида Россия армиясига қарши муваффақиятли ҳарбий зарбалар бериш, жумладан, Россия ичкарисидаги инфратузилма объектларини нишонга олиш фонида ўзига бўлган ишончи янада ортганини» кўрсатади.

«Украина раҳбари айни пайтда ташаббус ўз қўлида эканига ва шу сабабли музокаралар таклиф қилиш учун энг қулай вақт келганига ишонмоқда».

Путин Зеленскийнинг таклифини қабул қилдими?

Россия президенти матбуот котибининг маълум қилишича, Путин Зеленскийнинг мактубидан хабардор, бироқ унинг мазмуни билан ҳали батафсил танишиб чиқмаган.

Аммо 4 май куни Санкт-Петербургда бўлиб ўтган йирик йиллик иқтисодий форумда Путин Россия қўшинлари Украина ичкарисига кириб боришда давом этаётганини таъкидлади.

«Ҳужумлар ҳар куни давом этмоқда. Ҳозирги вақтда Россия Федерацияси Луганск халқ республикасини юз фоиз, яъни тўлиқ назорат қилмоқда. Россия Донецк халқ республикаси ҳудудининг 85 фоиздан ортиғини ҳам ўз назоратига олган. Запорожье ҳудудининг эса 80 фоизини», — деди у Москва 2022 йилдан бери ўзиники деб эълон қилган Украинанинг тўртта ҳудудидан учтасига ишора қилиб.

«Табиийки, бундай шароитда Украина томони илгарилашни тўхтатишимизни истайди. Аммо буни тўхтатгандан кўра, Анкорижда муҳокама қилинган муросаларга рози бўлиб, урушни бутунлай якунлаган маъқул», — деди у 2025 йилнинг август ойида Аляскада Трамп билан ўтказилган ва ҳеч қандай келишувсиз якунланган саммитни назарда тутиб.

Зеленский Путинга йўллаган мактубида Россиянинг «Аляскада Украина ва Европага тегишли айрим масалаларни ҳал қилишга ваъда берганини» эшитганини ёзган, бироқ Украина ва Европа масалалари Анкорижда ҳал қилиниши мумкин эмаслигини қўшимча қилган.

«Уруш Европада бораётгани, Украинага хавфсизлик кафолатлари кераклиги, шу билан бирга сизнинг [Путиннинг] ҳам ўзингиз учун хавфсизлик кафолатларини қидираётганингиз сабабли, бу жараёнга ҳақиқатан ҳам кафил бўла оладиган томонларни жалб қилиш мантиқан тўғри бўлар эди», — деди Зеленский.

Путин Зеленскийнинг таклифини қабул қилиш-қилмаслиги номаълум бўлса-да, у Санкт-Петербургдаги анжуманда шундай деди: «Биз албатта Украина билан тинч йўл орқали келишувга эришишга тайёрмиз ва буни истаймиз. Хусусан, Анкорижда президент Трамп билан учрашувимиз чоғида муҳокама қилинган асосларда».

«Можаро якунига етганда бир-биримизга нима дейишимиз мумкинлигига келсак, ҳеч бўлмаганда “Хайрият, ҳаммаси ортда қолди” дея оламиз ва аслида шундай дейишимиз ҳам керак», — дея қўшимча қилди у.

Ҳозирча Путин фақатгина тинчлик битими тўлиқ келишиб олинганидан кейин Зеленский билан Москвада ёки учинчи давлатда учрашишга розилик берган, холос.

Эксперт Маркус Цинернинг фикрича, Россия ҳарбий жиҳатдан босим остида қолган бир пайтда Путиннинг Зеленский томонидан берилган сўнгги таклифга рози бўлиши даргумон. Чунки тўғридан-тўғри музокараларга рози бўлиш Кремл томонидан заифлик белгиси сифатида қабул қилиниши мумкин.

«Қолаверса, Зеленский билан учрашиш Кремлнинг Украина президентини ноқонуний қилиб кўрсатишга қаратилган кўп йиллик тарғиботини йўққа чиқаради», — деди у.

Энди АҚШ ва Европа каттароқ рол ўйнайдими?

Доналд Трамп 2025 йил январ ойида иккинчи марта АҚШ президенти этиб сайланганидан буён Россиянинг Украинадаги урушини тугатишга ваъда бериб келмоқда.

У ушбу масалани муҳокама қилиш мақсадида Россия президенти Владимир Путин ва Украина етакчиси Володимир Зеленский билан алоҳида-алоҳида учрашувлар ўтказди. Бироқ бу саъй-ҳаракатлар ҳозирча ҳеч қандай натижа бермади.

Сулҳ бўйича музокаралар, асосан, Россиянинг Украинадан босиб олган ҳудудларини ўз назоратида сақлаб қолиш талаби туфайли боши берк кўчага кириб қолган. Украина эса ўз ҳудудларидан ҳеч қандай шартларсиз воз кечишга тайёр эмаслигини қатъий билдириб келмоқда.

24 май куни АҚШ Давлат котиби Марко Рубио уч томонлама музокаралар муваффақиятсиз якунланганига қарамай, Қўшма Штатлар тинчлик музокараларининг янги босқичини ташкил этишга тайёрлигини маълум қилди.

Эксперт Маркус Цинернинг қайд этишича, гарчи Трамп Зеленскийнинг ушбу ташаббусини қўллаб-қувватлаётган бўлса-да, бу амалда АҚШнинг Украинага нисбатан реал ёрдамини англатадими ёки йўқми — бу асосий савол бўлиб қолмоқда.

«Албатта, Трамп урушнинг тугашини истайди. Бироқ у Эрон билан бўлаётган можарога шу қадар кўп куч сарфламоқдаки, Украина масаласи билан фаолроқ шуғулланишни хоҳламаслиги мумкин. Европа эса Зеленскийнинг бу қадамини шубҳасиз қўллаб-қувватлайди», — дейди таҳлилчи.

Трамп Оқ уйга қайтганидан буён тинчлик музокараларидан бироз четда қолаётган Европа етакчилари аслида 2022 йилда уруш бошланганидан бери Россия ва Украинани ўт очишни тўхтатиш бўйича музокаралар столига ўтиришга бир неча бор чақирган эди.

Шу йилнинг май ойида Буюк Британия, Франция, Германия ва Полша раҳбарлари Киевда Володимир Зеленский билан учрашди. Мазкур ташриф Россия президенти Владимир Путин Қизил майдондаги Ғалаба парадида ўз иттифоқчиларини қабул қилганининг эртасигаёқ, Ғарбнинг Украина билан бирдамлигини намойиш этиш мақсадида ташкил этилган эди.

Чоршанба куни Германиянинг расмий вакили «Reuters» ахборот агентлигига берган баёнотида, Россия ва Европа ўртасида Украина масаласи бўйича мулоқот ойнаси секин-аста очилаётганини, бироқ музокараларнинг амалда бошланиши учун ҳали бир неча ой вақт керак бўлиши мумкинлигини таъкидлади.

Ушбу музокараларга айнан ким бошчилик қилиши ҳозирча номаълум. Аммо немис мулозими «Reuters» агентлигига маълум қилишича, жараёнда Германия, Франция ва Буюк Британия муҳим рол ўйнашидан далолат берувчи кучли белгилар мавжуд.

Бироқ пайшанба куни Путин Европа етакчиларининг сулҳ музокараларидаги иштирокини қатъиян рад этди.

«Агар Европа Иттифоқи ёки унга аъзо бўлган алоҳида давлатлар биз қуролли можаро олиб бораётган мамлакатга тўғридан-тўғри ёрдам кўрсатаётган бўлса, улар қандай қилиб воситачи бўлиши мумкин?» — дея савол ташлади у Санкт-Петербургда журналистлар билан мулоқотда.

«Воситачилик ўз-ўзидан бетарафликни назарда тутади», — дея таъкидлади Россия раҳбари.