60 кунлик муддат тугамоқда: Трамп 1 майдан кейин ҳам урушни давом эттирадими?

22 апрел куни Доналд Трамп Эрон билан ўт очишни тўхтатиш режимини узайтиришини эълон қилар экан, музокараларни қайта бошлаш муддатига аниқлик киритмади. У шунчаки АҚШнинг Теҳронга нисбатан бир ҳафтадан бери давом этаётган қамали давом этишини ва Эроннинг навбатдаги музокаралар бўйича «таклифини» кутишини билдирди.

Аммо унинг хавотир олишига арзийдиган яна бир муддат бор — бу ўз мамлакатида, АҚШ Конгрессида кутмоқда.

«Ҳарбий ваколатлар тўғрисида»ги резолюцияга кўра, Трамп 1 майгача Конгресс розилигини олиши керак. Ушбу ҳужжатда белгиланишича, агар ҳарбий ҳаракатларни давом эттириш учун махсус рухсатнома берилмаса, президент 60 кундан кейин қўшинларнинг жойлаштирилишини чеклаши шарт.

Бундай рухсатни бериш учун Вакиллар палатаси ҳам, Сенат ҳам 60 кунлик муддат ичида кўпчиликнинг овози билан қўшма резолюцияни қабул қилиши лозим. Ҳозирча бу содир бўлгани йўқ.

Шунга қарамай, Трампдан олдинги президентлар ҳарбий операцияларни амалга оширишда бошқа ваколат манбаларига таяниб, ушбу қонунни четлаб ўтган.

«Ҳарбий ваколатлар тўғрисида»ги қонун

1973 йилда қабул қилинган ушбу федерал қонун АҚШ президентининг мамлакатни хориждаги қуролли можароларга жалб қилиш ваколатларини чеклаш мақсадида ишлаб чиқилган.

Резолюцияга мувофиқ, президент ҳарбий ҳаракатлар бошланганидан кейин 48 соат ичида Конгрессни хабардор қилиши керак. Агар Конгресс муддатни бир марталик 30 кунга узайтирмаса ёки узоқроқ муддатга рухсат бермаса, президент қўшинларни фақат 60 кун давомида ушлаб туриши мумкин.

Колорадо ҳуқуқ мактаби профессори Марям Жамшидийнинг тушунтиришича, 60 кунлик муддатни яна 30 кунга узайтириш учун президент Конгрессга қуролли кучлардан фойдаланиш «муқаррар ҳарбий зарурат» экани ҳақида ёзма равишда кафолат бериши шарт.

«Ушбу 90 кунлик муддат тугаганидан кейин, агар Конгресс уруш эълон қилмаса ёки ҳарбий ҳаракатларни давом эттиришга бошқача тарзда рухсат бермаса, президентдан АҚШ Қуролли Кучларини олиб чиқиб кетиш талаб этилади. Конгрессда президентни ушбу талабга бўйсунишга мажбур қиладиган аниқ ҳуқуқий механизм йўқ. Қолаверса, аввалги президентлар ушбу резолюциянинг бу қисмини конституцияга зид деб топиб, унга амал қилишдан бош тортишган», — деди у.

Трамп Конгрессдан уруш учун рухсат ололадими?

Ҳозирги вазиятда, палатадаги демократлар ва республикачилар ўртасидаги чуқур ихтилофлар сабабли Конгресснинг Эронга қарши ҳарбий ҳаракатларни давом эттиришга рухсат бериши даргумон бўлиб турибди.

15 апрел куни АҚШ Сенатида «Ҳарбий ваколатлар тўғрисида»ги резолюция орқали Трампнинг ҳарбий операциялар ўтказиш ваколатларини чеклаш бўйича икки партия вакилларининг тўртинчи уриниши 52 га 47 овоз билан рад этилди. Бунда қонунчилар асосан ўз партиялари позициясига содиқ қолган ҳолда овоз берди.

«Сенатдаги республикачилар раҳбарияти ҳар ҳафта миллиардлаб доллар маблағ сарфланаётган уруш устидан назорат ўрнатишдан бош тортаётгани нақадар ғайритабиий ҳолат эканини таъкидлаб ўтишимиз лозим», — деди демократ сенатор Крис Мёрфи.

Конгрессдаги республикачилар қонунда белгиланган 60 кунлик муддат давомида президентнинг ҳаракатларига аралашишдан тийилган бўлса-да, уларнинг кўпчилиги бу муддатдан кейин албатта Конгресснинг маъқуллови талаб этилишини таъкидламоқда.

«Мен президентнинг америкаликлар ҳаёти ва манфаатларини ҳимоя қилиш борасидаги ҳаракатларини қўллаб-қувватлайман. Бироқ Конгресс розилигисиз ҳарбий ҳаракатларнинг 60 кунлик муддатдан ортиқ давом эттирилишига рози бўлмайман. Мен икки сабабга кўра — бири тарихий, иккинчиси эса конституциявий асосга таяниб, бу позицияда турибман» — деди республикачи сенатор Жон Кертис.

Трампнинг Эрондаги ҳаракатларини шу кунгача изчил қўллаб келаётган баъзи республикачилар ҳам урушнинг чўзилиб кетиши эҳтимолидан хавотирга тушмоқда. Бу эса Конгресс томонидан умумий розилик берилиши имкониятини чеклайди. Улар шу вақтгача президентнинг ҳарбий ҳаракатлар тўғрисида буйруқ бериш ваколатларини чеклашга бўлган уринишларни тўсиб келишган бўлса-да, айримлари агар уруш 60 кундан кўпроққа чўзилиш хавфини туғдирса, ўз позицияларини ўзгартириши мумкинлигини билдирган.

Ҳарбий ҳаракатлар тўхтадими?

АҚШ маъмурияти ва унинг Эрондаги рақиблари 8 апрел куни икки ҳафталик сулҳ эълон қилган, шу ҳафтанинг сешанба куни эса Трамп уни бир томонлама узайтиришини билдирган бўлса-да, параллел равишда ҳарбий босим, асосан денгизда, давом этмоқда.

Душанба куни АҚШ кучлари Ҳўрмуз бўғози яқинидаги Араб денгизи шимолида Эроннинг Бандар-Аббос порти томон сузиб кетаётган Эрон байроғи остидаги «Тоуска» контейнер кемасига ўт очиб, уни қўлга олди. Трампнинг таъкидлашича, кема АҚШнинг бўғоз орқали режалаштирилган ўтиш йўналишини ўзгартириш ҳақидаги буйруғига бўйсунмаган. Бу амалиёт Вашингтон 13 апрел куни Эроннинг барча портларига нисбатан денгиз қамалини жорий этганидан кейин юз берди.

Эрон икки кундан кейин Ҳўрмуз бўғозида иккита хорижий савдо кемасини қўлга олиб, уларни ўз қирғоқларига олиб ўтиш билан жавоб қайтарди. «Reuters» ахборот агентлиги хабар беришича, АҚШ ҳарбийлари Осиё сувларида Эрон байроғи остидаги камида учта танкерни тўхтатиб, уларни Ҳиндистон, Малайзия ва Шри-Ланка яқинидаги йўналишларидан бошқа томонга буриб юборган.

Трамп урушни давом эттирадими?

АҚШнинг Брансвик шаҳридаги Боудоин коллежи тарих профессори Салар Моҳендесининг фикрича, бу уруш Трамп учун «даҳшатли» бўлди. Ижтимоий сўровномалар АҚШ жамоатчилиги бу урушга изчил равишда қарши эканини кўрсатмоқда, бироқ президент уни қандайдир кўринишда давом эттириш эҳтимоли юқори.

«Унинг бутун сиёсий қиёфаси ғалабага асосланган. У Америка халқига Эрон билан яхшироқ келишувга эришишини айтган, урушга аралашмасликка ваъда берган эди. Энди эса унинг қийин аҳволда қолган партияси тарихдаги энг оммабоп бўлмаган уруш фонида оралиқ сайловларга яқинлашмоқда», — деди Моҳендеси «Ал-Жазира» телеканалига.

«Трамп ҳали ҳам урушдан чекиниб, «қон тўкилишини тўхтатиши» мумкин, аммо бу мағлубиятни тан олишни англатади. У таваккалчи, шунинг учун келгусида қандайдир ғалабага эришиш умидида кескинликни янада ошириши эҳтимолдан холи эмас».

Шу ерда бир савол ўртага чиқади: у урушни қайси шаклда давом эттиради ва агар зарурат туғилса, АҚШ Конгрессини қандай қилиб айланиб ўтишга уринади?

Трамп Конгресс розилигини айланиб ўтишнинг йўлларини топа оладими?

Ҳарбий куч ишлатишга рухсат бериш тўғрисидаги қонун (AUMF) президентга муайян мақсадлар йўлида куч ишлатиш ваколатини бериши сабабли, ҳарбий амалиётларни давом эттириш учун яна бир потенциал ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилиши мумкин.

Ушбу ҳужжат илк бор 2001 йил 11 сентабр ҳужумларидан кейин АҚШга «терроризмга қарши уруш» олиб бориш имконини бериш учун қабул қилинган эди. Кейинчалик, 2002 йилда Саддам Ҳусайнни ҳокимиятдан четлатиш ва 2003 йилда Ироққа бостириб киришга рухсат бериш учун қайта тасдиқланди. Кейинги маъмуриятлар ушбу ваколатлардан кенг кўламли ҳарбий ҳаракатларни оқлаш учун фойдаланиб келди.

Трамп ўзининг биринчи президентлик муддатида айнан 2002 йилги AUMF га таяниб, 2020 йилда Бағдодда эронлик генерал Қосим Сулаймонийни ўлдиришга буйруқ берган эди.

Конгресснинг 2015 йилги ҳисоботида қайд этилишича, собиқ президент Барак Обама 2001 йилги AUMF га нафақат Афғонистондаги ҳарбий амалиётларни давом эттириш, балки «ИШИДга қарши янги кампания бошлаш» учун ҳам таянган. Обама маъмурияти 2014 йилда АҚШ кучлари Сурияга илк бор жойлаштирилганда, ИШИДга қарши ҳарбий ҳаракатлар айнан шу ваколат доирасига киришини таъкидлаган.

АҚШ президентлари яна қандай йўллар билан Конгрессни айланиб ўтган?

Амалиётда, 1973 йилдан буён президентлар турли ҳуқуқий важлар ва ваколат даъволарига таяниб, аср бошида AUMF кучга киргунига қадар ҳам Конгресснинг аниқ розилигисиз тез-тез ҳарбий амалиётлар ўтказиб келган.

Масалан, собиқ президент Билл Клинтон 90-йиллардаги саккиз йиллик бошқаруви даврида Ироқ ва Сомали каби мамлакатларда бир нечта ҳарбий операцияларга рухсат берган. 1999 йилнинг мартида Клинтон Конгресс розилигини олмасдан, косовалик албанларнинг этник тозаланиши муносабати билан собиқ Югославияга қарши АҚШ кучларини юборган. Собиқ конгрессмен Том Кемпбелл ва яна 17 киши маъмурият устидан судга даъво киритиб, Клинтон «Ҳарбий ваколатлар тўғрисида»ги қонунга мувофиқ Конгресс рухсатисиз урушни давом эттира олмаслигини даъво қилган, бироқ бу уриниш самара бермаган. Югославиядаги ҳарбий кампания 79 кун давом этган.