ЖЧ-2026 атрофидаги можаро: ФИФА мухлисларни алдашда айбланмоқда

Ню-Жерси бош прокурори Женнифер Девенпорт ва Ню-Йорк штати бош прокурори Летисия Жеймс 2026 йилги футбол бўйича жаҳон чемпионати чипталарининг нархи кескин ошиб кетгани ва бу жараёндаги эҳтимолий фирибгарлик ҳолатлари юзасидан тергов бошлади.

Прокурорлар ФИФАни чипталар савдосида сунъий тақчиллик яратишда, хусусан, қолган ўринларнинг нархини ошириш мақсадида чипталарнинг катта қисмини (бутун бошли блокларни) сотувга чиқармай, атайлаб ушлаб туришда айбламоқда.

Ню-Йорк штати бош прокурори Летисия Жеймс идорасининг расмий сайтида маълум қилинишича, мазкур иш доирасида ФИФА вакилларига судга чақирув қоғозлари юборилган.

Тергов жараёни бевосита мухлисларнинг мурожаатлари асосида олиб борилмоқда. Харидорлар ўзлари сотиб олаётган ўриндиқларнинг стадиондаги ҳақиқий жойлашуви борасида чалғитилган бўлиши мумкин. Қолаверса, ФИФАнинг расмий баёнотлари ва чипталарни савдога чиқариш тартиби нархларнинг сунъий равишда ошиб кетишига олиб келган.

Прокурорлар ФИФАдан чипталарни сотиш тизимига оид барча ҳужжатларни тақдим этишни талаб қилмоқда. Жумладан, Ню-Жерсидаги «MetLife» стадионига чипта сотиш амалиёти бўйича батафсил ҳисобот сўралган.

Эслатиб ўтамиз, ушбу ўйингоҳда мундиалнинг саккизта учрашуви, жумладан, 2026 йилнинг 19 июл куни финал баҳси бўлиб ўтади.

«Ню-Йорк аҳолиси жаҳон чемпионати ўз яқинида ўтишини йиллар давомида кутди ва улар чипталарни ҳамёнбоп нархларда, адолатли йўл билан харид қилишга ҳақли. Мухлисларни алдаб, ўринлар учун осмон қадар нарх тўлашга мажбурлаш адолатдан эмас. Харидорлар олаётган чиптаси эълон қилинган шароитларга тўла мос келишига амин бўлиши керак. Мен бош прокурор Девенпортга ФИФАдан жавоб талаб қилиш ва истеъмолчиларимиз ҳуқуқини ҳимоя қилишдаги ҳамкорлиги учун миннатдорлик билдираман» — деди бош прокурор Жеймс.

Бош прокурор Девенпорт эса аслида чипталар савдосини шаффоф ташкил этиш унчалик қийин эмаслигини, бироқ ФИФА бу жараённи тушунмовчилик, сунъий тақчиллик ва ўта юқори нархлар гирдобига айлантириб юборганини, буларнинг барчаси истеъмолчилар ва Ню-Жерсининг оддий аҳолиси зарарига ишлаётганини таъкидлади.

Шунингдек, прокурор ФИФАнинг мазкур хатти-ҳаракатлари юзасидан жиддий тергов ўтказишга қатъий қарор қилишганини ва бош прокурор Жеймс билан биргаликда истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилаётганидан фахрланишини маълум қилди.

Девенпортнинг қайд этишича, жаҳон чемпионатига мезбонлик қилиш катта шараф бўлса-да, бу нуфузли тадбир маҳаллий аҳоли ва меҳмонларни эксплуатация қилиш учун баҳона бўлиб хизмат қилмаслиги керак.

Тергов жараёнига Ню-Йорк Истеъмолчилар ва ходимлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш департаменти (DCWP) комиссари Самуэл Левин ҳам қўшилган.

«ФИФАнинг шаҳардаги истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонунчиликни бузаётгани, хусусан, мухлисларни ўриндиқлар жойлашуви борасида чалғитиб, нархларни сунъий равишда ошираётгани ҳақидаги хабарлар бизда чуқур хавотир уйғотмоқда. DCWP очиқдан-очиқ фирибгарлик билан боғлиқ бундай айбловларга жуда жиддий ёндашади ва қонун устуворлигини таъминлаш йўлида ҳеч иккиланмай чора кўради. Биз «MetLife» стадиони ва ундан ташқарида чипталар савдоси шаффофлигини таъминлаш ҳамда сайёрамизнинг энг йирик спорт мусобақаси давомида футбол мухлислари алданиб қолишининг олдини олиш мақсадида бош прокурорлар билан ҳамкорлик қилаётганимиздан фахрланамиз», — дея маълум қилди Левин.

Мазкур тергов иши чипталар савдоси давомида юзага келган бир қатор муаммоларни қамраб олади. Хусусан, мухлислар ўзлари сотиб олган чипталарда кўрсатилган ўриндиқларнинг ҳақиқий жойлашуви борасида алданганликларини маълум қилишган.

Чипталар сотувининг дастлабки босқичида ФИФАнинг жойлашув чизмасига кўра, стадионлар 1 дан 4 гача бўлган тоифалар (зоналар)га ажратилган ва 1-тоифа ўриндиқлари энг қулай жойлар сифатида белгиланган эди. Бироқ, кўплаб мухлислар чипталарни сотиб олиб бўлганидан сўнг, ФИФА кутилмаганда ҳар бир тоифанинг энг яхши жойларини ўзида жамлаган янги зоналарни — 1–4 «олд тоифалари»ни жорий қилди. Табиийки, ушбу олд тоифадаги чипталар анча қимматроқ эди.

Хабарларга кўра, ушбу янги зоналар пайдо бўлгунига қадар чипта харид қилиб улгурган мухлислар энг яхши жойлардан маҳрум бўлишган. Уларнинг ўрнига майдондан узоқроқ ёки дарвоза ортида жойлашган, унчалик ҳам қулай бўлмаган ўриндиқлар тақдим этилган.

Прокуратура маълумотларига кўра, ФИФАнинг 2026 йилги жаҳон чемпионати учун белгилаган чипта нархлари аввалги барча мундиаллардаги кўрсаткичлардан сезиларли даражада ошиб кетган. ФИФА талабдан келиб чиқиб нархларни мослаштириш мақсадида «динамик (ўзгарувчан) нарх белгилаш» тизимидан фойдаланган.

Чипталар бир неча ой давомида босқичма-босқич сотувга чиқарилгани сабабли, айрим ўйинларнинг нархи осмонга сапчиган. Матбуотдаги хабарларга кўра, 2025 йилнинг октабридан то 2026 йилнинг апрелига қадар ФИФА мундиалдаги 104 та ўйиндан 90 дан ортиғининг чипта нархларини оширган. Бунда учта асосий тоифадаги чипталар ўртача 34 фоизга қимматлашган. Тергов давомида ФИФАнинг чипталарни сотувга чиқариш жадвали, очиқ баёнотлари ва бошқа хатти-ҳаракатлари нарх-навога қандай таъсир кўрсатгани таҳлил қилинади.

«The Guardian» нашрининг қайд этишича, бошланғич баҳоси 6 730 доллар бўлган энг қиммат чипталар кейинчалик 10 990 долларгача кўтарилиб кетган.

Шу тариқа, бир неча кунлардан сўнг АҚШ, Мексика ва Канаданинг 16 та шаҳрида старт оладиган жаҳон чемпионати чипталари савдоси ортидан ФИФА кескин танқидлар остида қолмоқда.

Бу галги турнир жаҳон футболи раҳбарияти талабга қараб нархларни ўзгартириб турадиган «динамик нарх белгилаш» амалиётини қўллаган биринчи ҳолат бўлди. Амалда бундай тизим кўпинча чипталарнинг умумий қиймати сунъий ошиб кетишига олиб келади ва бу тенденция шу ёздаги жаҳон чемпионатида ҳам яққол кўзга ташланди.

Гарчи энг арзон чиптанинг расмий нархи 60 доллар атрофида белгиланган бўлса-да, сотув бошланганидан бери ўйинларга киришнинг ўртача баҳоси муттасил 1000 доллардан юқори бўлиб келмоқда.

Чипталар нархининг ҳатто футболчиларнинг оила аъзолари ва меҳмонлари учун ҳам кескин қимматлаб кетгани бир қатор миллий футбол ассоциацияларини ҳайратга солди.

ФИФАнинг стандарт қоидаларига кўра, чипталар аввал тоифалар бўйича сотилади, аниқ ўриндиқлар эса кейинроқ тақсимланади. Бироқ ижтимоий тармоқлар ва ОАВ орқали мурожаат қилган мухлислар ўзларига берилган жойлар сотиб олинган чипта тоифасига мутлақо мос келмаётганидан норози бўлишмоқда.