Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi savdo o‘smoqda

2026-yilning dastlabki olti oyi ma’lumotlariga ko‘ra, Qozog‘istonning Markaziy Osiyodagi to‘rt qo‘shnisi bilan savdo aylanmasi 5,1 milliard dollarni tashkil qilgan. Bu mamlakatning shu davrdagi jami tashqi savdosining qariyb 7 foiziga teng. O‘zbekistonning mintaqadagi davlatlar bilan savdo aylanmasi esa 4,4 milliard dollardan oshgan. Bu mamlakatning 2026-yilning yanvar–iyun oylaridagi jami tashqi savdo aylanmasining 11 foizidan kam qismini tashkil etgan. O‘zbekistonning umumiy tashqi savdo aylanmasi shu davrda 41 milliard dollar bo‘lgan.

Qirg‘izistonning Markaziy Osiyodagi qo‘shnilari bilan savdosi 1,5 milliard dollardan oshgan. Bu mamlakatning jami tashqi savdosining qariyb 19,5 foiziga teng. Biroq Qirg‘izistonning rasmiy savdo statistikasi bo‘yicha ayrim ekspertlarda savollar bor. Ularning fikricha, mamlakat rasmiylari ayrim savdo ko‘rsatkichlarini muntazam ravishda o‘zgartirib ko‘rsatishi mumkin.

Tojikistonning Markaziy Osiyo davlatlari bilan savdo hajmi taxminan 1,1 milliard dollarni tashkil qilgan. Bu mamlakatning jami tashqi savdosining qariyb 16 foiziga teng.

Turkmaniston 2026-yil bo‘yicha tashqi savdo statistikasini hozircha e’lon qilmagan. Biroq boshqa davlatlarning ma’lumotlari asosida hisob-kitob qilinsa, Turkmanistonning Markaziy Osiyo qo‘shnilari bilan savdosi yilning birinchi yarmida taxminan 917 million dollar bo‘lgan. Bu mamlakatning umumiy tashqi savdo aylanmasining taxminan 8 foizini tashkil qilishi mumkin.

Agar bu hisob-kitoblar to‘g‘ri bo‘lsa, 2026-yilning birinchi yarmidayoq Markaziy Osiyoning besh davlati o‘rtasidagi o‘zaro savdo hajmi 2025-yil davomida qayd etilgan ko‘rsatkichdan oshib ketgan. Yevroosiyo taraqqiyot banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda Markaziy Osiyoning besh davlati o‘rtasidagi o‘zaro savdo hajmi 12,3 milliard dollarga yetgan. Bu 2020-yildagi ko‘rsatkichdan qariyb ikki barobar ko‘p.

AQSH Markaziy Osiyo bilan savdoni rivojlantirishga qiziqmoqda

Avgust oyining oxirida AQSH Kongressi delegatsiyasi Markaziy Osiyoga tashrif buyurdi. Delegatsiyaga Missuri shtatidan respublikachi kongressmen va Vakillar palatasining «Ways and Means» qo‘mitasi raisi Jeyson Smit boshchilik qildi. Delegatsiyaning tashrifidan maqsad mintaqa davlatlari bilan savdo-iqtisodiy aloqalarni rivojlantirishga turtki berish edi.

Qozog‘istonda delegatsiya prezident Qosim-Jo‘mart To‘qayev bilan uchrashdi. Smit AQSH prezidenti Donald Trampning To‘qayevga yo‘llagan xabarini yetkazdi. Tramp Qozog‘iston prezidenti bilan munosabatlarini «ishonchli va konstruktiv» deb ta’riflagan. To‘qayev Qozog‘iston va AQSH parlamentlari o‘rtasidagi aloqalarni yanada kuchaytirish muhimligini ta’kidladi. U AQSH Kongressi va Qozog‘istonning yangi saylangan Qurultoyi a’zolari o‘rtasidagi muloqot ikki davlat hamkorligini rivojlantirishga xizmat qilishini aytdi. AQSH Kongressi delegatsiyasi O‘zbekistonda ham bo‘lib, prezident Shavkat Mirziyoyev bilan uchrashdi.

Ozarbayjon prezidenti Ilhom Aliyevning avgust oyining oxirida O‘zbekistonga qilgan tashrifi davomida bir qator muhim kelishuvlarga erishildi. Ikki davlat O‘zbekistondagi oltin, kumush, nodir metallar va boshqa foydali qazilma konlarini birgalikda o‘zlashtirish bo‘yicha loyihalarni muhokama qildi. Energetika sohasida ham hamkorlikni kengaytirish rejalashtirilmoqda. Jumladan, neft mahsulotlarini ishlab chiqarish hamda O‘zbekistonda Ozarbayjonning davlatga qarashli SOCAR kompaniyasi tomonidan avtomobillarga yoqilg‘i quyish shoxobchalarini ochish masalalari bo‘yicha kelishuvlar bor.

Toshkentdagi uchrashuvlar davomida Ilhom Aliyev va Shavkat Mirziyoyev ikki davlat o‘rtasida abadiy do‘stlik to‘g‘risidagi shartnomani imzoladi. O‘zbekiston hukumati Qoraqalpog‘istonni raqamli texnologiyalar markaziga aylantirish bo‘yicha yangi loyihalarni amalga oshirmoqda. Qoraqalpog‘iston O‘zbekistonning iqtisodiy jihatdan nisbatan kam rivojlangan hududlaridan biri hisoblanadi. Hududda uchta kripto-mayning markazi va uchta ma’lumotlar markazi qurilishi e’lon qilindi. Loyihalarning umumiy qiymati 5,1 milliard dollardan oshadi.

Bundan tashqari, Qoraqalpog‘istonda raqamli texnologiyalar bilan bog‘liq loyihalarni amalga oshirayotgan investorlar uchun 2040-yilgacha soliq imtiyozlari berilishi rejalashtirilgan.

Pokiston ham Markaziy Osiyo davlatlari bilan diplomatik va iqtisodiy aloqalarni kuchaytirishga harakat qilmoqda. Biroq hozircha bu harakatlar savdo hajmining oshishiga olib kelmagan. 2026-yilning birinchi yarmida Pokistonning Markaziy Osiyo davlatlari bilan savdosi sezilarli darajada kamaygan. Masalan, Pokistonning Qozog‘iston bilan savdosi uch barobardan ko‘proq, Tojikiston bilan savdosi ikki barobar, Qirg‘iziston bilan savdosi esa beshdan bir qismdan ko‘proq kamaygan.

O‘zbekiston bo‘yicha aniq raqamlar yo‘q. O‘zbekiston statistikasi faqat eng yirik 20 ta savdo hamkorini ko‘rsatadi. 2025-yilning birinchi yarmida Pokiston ushbu ro‘yxatda bo‘lgan, 2026-yilda esa ro‘yxatdan tushib qolgan. Bu Pokiston va O‘zbekiston o‘rtasidagi savdo aylanmasi sezilarli kamayganini ko‘rsatishi mumkin.
Pokiston OAVlari ham savdo hajmining pasayishini tasdiqlovchi ma’lumotlarni e’lon qilgan. Mutaxassislar fikricha, bunga asosiy sabablardan biri Pokiston va «Tolibon» boshqaruvidagi Afg‘oniston o‘rtasidagi davom etayotgan mojaro bo‘lishi mumkin. Bu mojaro mintaqadagi savdo yo‘llariga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.

Shu bilan birga, Markaziy Osiyo davlatlari ma’lumotlari Afg‘oniston bilan savdo hajmi sezilarli darajada oshganini ko‘rsatmoqda.

«Silk Seven-Plus» tashabbusi

AQSHdagi New Lines Institute for Strategy and Policy tashkiloti «Silk Seven-Plus» yoki S7+ deb nomlangan tashabbusni ishlab chiqdi. Ushbu tashabbus Markaziy Osiyo davlatlariga iqtisodiy imkoniyatlarini kengaytirish va savdoni rivojlantirishga yordam beradigan uzoq muddatli reja sifatida taqdim etilgan. S7+ doirasida Kaspiy dengizidan Arab dengizigacha cho‘ziladigan savdo yo‘lagi yaratish taklif qilinmoqda. Bunday yo‘lak Markaziy Osiyo davlatlarini yangi transport va savdo yo‘llari orqali bir-biriga hamda jahon bozorlariga yanada yaqinroq bog‘lashni maqsad qiladi.

Yuqorida keltirilgan Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi savdoning o‘sishi, AQSH bilan yangi iqtisodiy aloqalar, Ozarbayjon bilan hamkorlik, Pokiston va Afg‘oniston bilan savdo kabi jarayonlar «Silk Seven-Plus» tashabbusining rivojlanishi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan muhim voqealar sifatida ko‘rilmoqda.