Янги уруш хавфи: Москва хорижда куч ишлатиш доктринасини расмийлаштирмоқда
Россия Мудофаа вазирлиги «потенциал нишонлар» рўйхатини эълон қилди. Бу воқеа сиёсатчилар ва ҳарбий мутахассислар ўртасида баҳсга сабаб бўлди.
Москвадан бир кун фарқи билан чиққан иккита янгилик бир-бирига умуман боғлиқ эмасдек туюлади. Бироқ 14 апрел куни Давлат Думаси биринчи ўқишда президентга фуқароларни хорижий жиноий таъқиблардан ҳимоя қилиш мақсадида Қуролли кучлардан чет элда фойдаланишга рухсат берувчи қонун лойиҳасини бир овоздан қабул қилди. 15 апрелда эса Мудофаа вазирлиги ўз талқинига кўра, Украина дронларини ишлаб чиқаришга алоқадор бўлган Европа корхоналари рўйхатини эълон қилди. Хавфсизлик кенгаши раиси ўринбосари Дмитрий Медведев бу рўйхатни «Россия Қуролли кучлари учун потенциал нишонлар рўйхати» деб атади.
Иккала воқеани биргаликда олиб қараганда, улар тасодифий деб бўлмайдиган стратегик силжишни англатади: Россия ўз чегараларидан ташқарида куч ишлатиш учун ҳуқуқий ва риторик инфратузилмани босқичма-босқич қуриб бормоқда — ва буни очиқдан-очиқ намойиш қилмоқда.
Мавжуд қонунни «ривожлантирувчи» янги ҳужжат
1181659-8-сонли қонун лойиҳаси ҳукумат томонидан Давлат Думасига 2026 йил 19 мартда киритилган. У «Фуқаролик тўғрисида»ги Федерал қонуннинг 6-моддасига ва «Мудофаа тўғрисида»ги Федерал қонуннинг 10-моддасига ўзгартиришлар киритишни назарда тутади. Мазкур ўзгартиришларга кўра, Россия фуқаролари Москва ваколатини тан олмайдиган судларнинг қарорлари асосида «ҳибсга олинган, ушлаб турилган ёки жиноий ёхуд бошқа таъқибларга учраган» ҳолларда, президентга ўз қарори билан ҳарбий тузилмаларни Россия ҳудудидан ташқарига юбориш ҳуқуқини бериш кўзда тутилган.
Қонун доирасига икки турдаги инстанциялар тушади:
Россиянинг иштирокисиз бошқа давлатлар томонидан ваколат берилган хорижий давлатларнинг судлари.
Юрисдикцияси Россия иштирок этган халқаро шартномага ёки БМТ Хавфсизлик Кенгаши резолюциясига асосланмаган халқаро суд органлари.
Тушунтириш хатининг матни эътиборга молик: қонун лойиҳаси амалдаги «Хавфсизлик тўғрисида»ги қонуннинг 8-моддасини «ривожлантириш мақсадида» ишлаб чиқилган. Унга кўра, президент аллақачон Россия манфаатларига ёки жамоат тартибига зид келувчи қарорлар қабул қилинган тақдирда, фуқароларни ҳимоя қилиш бўйича «чоралар кўриш» ҳуқуқига эга эди.
Россиялик юристларнинг таъкидлашича, янги қонун юридик жиҳатдан кўп ҳам янгилик қўшмайди — президент бундай ваколатларга аввалдан эга бўлган. Демак, гап мутлақо бошқа нарса ҳақида кетмоқда. Асосий мақсад — шунчаки режаларни омма эътиборига ҳавола этиш ва уларга қонуний тус бериш. Бу эса, энг аввало, ички аудитория учун қилинмоқда.
14 апрел куни қонун лойиҳаси биринчи ўқишдан ўтди. Овоз бериш натижаси — 413 та овоз «рози», ҳеч ким қарши эмас, бетарафлар ҳам йўқ.
Бутягин иши
Қонун лойиҳаси ишлаб чиқилишига расмий баҳона сифатида Давлат Эрмитажининг Шимолий Қора денгиз бўйи археологияси сектори мудири, Керчдаги Мирмекий экспедицияси бошлиғи Александр Бутягиннинг иши хизмат қилди.
У 2025 йил декабр ойида лекция ўқиш учун борган Варшавада, Украина томонидан берилган халқаро ордерга асосан ҳибсга олинган. Бутягинга Қримда қазишма ишларини олиб бориш чоғида «маданий меросни йўқ қилиш» айблови қўйилган бўлиб, Украина қонунчилигига кўра унга беш йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси хавф солмоқда.
18 март куни Полша суди уни экстрадиция қилиш мумкинлиги ҳақида қарор қабул қилди. Эртаси куни, 19 мартдаёқ ҳукумат янги қонун лойиҳасини Думага киритди.
Давлат Думаси Мудофаа қўмитаси раиси Андрей Картаполов 26 март кунги ялпи мажлисда бу икки воқеани бевосита бир-бирига боғлади. «Уни Полшада ҳибсга олишган, қамоқхонада сақлашмоқда ва шундан сўнг Украинага топширишмоқчи. У ерда эса уни ҳеч қандай яхшилик кутаётгани йўқ», — деди депутат.
Шу билан бирга, Картаполов мазкур қонун қабул қилиниши билан «дарҳол бомбардимончи самолётлар учишини ёки крейсерлар сузиб боришини» англатмаслигини таъкидлаб ўтди. Депутатнинг сўзларига кўра, бундай қонуннинг мавжудлигининг ўзи «миясида шундай фикрлар айланиб юрганлар учун жиддий тийиб турувчи омил» бўлади. У Россия армияси «ортиқча эътиборни тортмаган ҳолда, лекин кафолатланган тарзда вазифани бажариш учун етарли куч, восита ва имкониятларга эга» эканини ҳам қўшимча қилди.
Худди шу қўмита раисининг биринчи ўринбосари Алексей Журавлев («Родина» партияси) эса янада очиқроқ гапирди.
«Агар Россия фуқаролари хорижда — хоҳ Донбассда, хоҳ Днестрбўйида, хоҳ дунёнинг бошқа исталган нуқтасида — таҳдидларга дуч келса, армиямиз маъмурий чегараларга қарамасдан ҳаракат қилиш ҳуқуқига эга бўлиши керак», — деди у.
Асл мақсад нима?
Россиялик экспертлар ва мустақил нашрлар қонун аслида нима учун кераклиги (эълон қилинган фуқароларни ҳимоя қилиш мақсадидан ташқари) ҳақида камида учта тахминни илгари сурмоқда:
Трибунал ва Халқаро жиноий суд (ХЖС): Европа Кенгаши 2025 йилнинг ўрталарида Украинага қарши тажовуз жинояти бўйича махсус трибунал ташкил этилишини қўллаб-қувватлади. 2026 йилнинг январида ЕИ бу иш учун дастлабки 10 миллион еврони ажратди. Трибунал Нюрнберг жараёни андозасида ташкил этилиб, камида 20 нафар юқори мартабали Россия амалдорини жавобгарликка тортишни мақсад қилган. 2025 йил охирида Путин Россияда тан олинмаган халқаро органларнинг қарорларини ижро этишни тақиқлаб қўйган эди. Янги қонун — навбатдаги қадам: у назарий жиҳатдан бундай ордерлар бўйича ҳибсга олинганларни «озод қилиш» имконини берувчи куч ишлатиш воситасидир. Қатор нашрлар қонун қўлланилиши мумкин бўлган эҳтимолий объектлар қаторида ХЖС томонидан ҳибсга олиш ордери берилган Болалар омбудсмани Мария Львова-Беловани ҳам тилга олмоқда.
«Яширин флот»: «Коммерсант» нашри томонидан сўровнома ўтказилган юристларнинг тахминича, қонун санкциялар рўйхатига киритилган «яширин флот» кемаларини кузатиб бориш ёки қўриқлашни «қонунийлаштириш» учун ишлатилиши мумкин. Эстония бу қонун қабул қилинишидан бироз олдин, эҳтимолий оқибатларидан хавфсираб, Россия танкерларини ушлаб қолиш режаларидан воз кечди. Бош вазир Кир Стармернинг сўзларига кўра, Британия махсус кучлари бундай кемаларни тўхтатиш ва ушлаб қолиш учун рухсат олган. Бироқ Россия ҳарбий кемаси аллақачон санкцияга тушган иккита танкерни Ла-Манш бўғози орқали ҳеч қандай тўсиқларсиз кузатиб қўйишга улгурди.
Болтиқбўйи сценарийси: Бир қатор Ғарб таҳлилчилари, хусусан «The Times» нашри манбалари қонундан Болтиқбўйи мамлакатларида — биринчи навбатда, йирик рус диаспораси яшайдиган Эстонияда — ҳарбий интервенцияни қонунийлаштириш учун фойдаланиш эҳтимолига ишора қилмоқда. Бундай прецедент ҳаммага яхши маълум: 2014 йилда Владимир Путин парламентдан «русийзабон аҳолини» ҳимоя қилиш мақсадида Украинага армия юбориш учун рухсат сўраган ва уни олган эди. Худди шундай схема такрорланмоқда: ҳуқуқий рухсатнома муайян амалиётдан аввал ишлаб чиқилади
Россия Мудофаа вазирлиги нишони
Қонун биринчи ўқишда қабул қилинганининг эртасига, 2026 йил 15 апрел куни Россия Мудофаа вазирлиги ўзининг телеграм-каналида Украина учун зарбдор дронлар ишлаб чиқаришга алоқадор бўлган Европадаги компаниялар рўйхатини эълон қилди.
Рўйхат икки қисмга бўлинган. Биринчи қисмда «Украина компанияларининг Европадаги филиаллари» сифатида Буюк Британия, Дания, Латвия, Германия, Нидерландия, Литва, Полша ва Чехиядаги 11 та корхона келтирилган. Иккинчи қисмда эса «бутловчи қисмлар ишлаб чиқарувчи хорижий корхоналар» сифатида Чехия, Исроил, Туркия, Италия, Испания ва Германиянинг 10 та компанияси қайд этилган. Шаҳарлар кесимида Лондон, Мюнхен, Рига, Вилнюс, Прага, Мадрид ва Венеция номлари тилга олинган.
Мудофаа вазирлиги ушбу рўйхатнинг эълон қилинишини «Европа жамоатчилиги нафақат ўз хавфсизлигига таҳдид солаётган асл сабабларни англаши, балки «Украина» ва «қўшма» корхоналарнинг манзиллари ҳамда жойлашган жойларини билиши кераклиги» билан изоҳлади. Вазирлик Европанинг дронлар ишлаб чиқаришни кўпайтириш борасидаги қарорларини «бутун Европа қитъасида ҳарбий-сиёсий вазиятнинг кескинлашувига олиб келадиган қасддан ташланган қадам ва бу давлатларнинг аста-секин Украинанинг стратегик орқа чизиғига айланиб бориши» деб баҳолади.
Россия Хавфсизлик кенгаши раиси ўринбосари Дмитрий Медведев Х ижтимоий тармоғида мазкур рўйхатга шундай изоҳ берди: «Россия Мудофаа вазирлигининг баёнотини тўғридан-тўғри тушуниш лозим: дронлар ва бошқа техникаларни ишлаб чиқараётган Европа корхоналари рўйхати – бу Россия Қуролли Кучлари учун потенциал нишонлар рўйхатидир. Зарбалар қачон воқеликка айланиши келгусидаги жараёнларга боғлиқ. Хотиржам ухлайверинг, европалик ҳамкорлар!».
Бунга жавобан Чехия ташқи ишлар вазири Петр Мацинка ушбу баёнотларга ойдинлик киритиш учун Россиянинг Прагадаги элчисини чақиртирди. Европа комиссияси расмий вакили Анита Хиппер эса Европа Иттифоқи Россиянинг бу каби баёнотларига, жумладан эълон қилинган рўйхатга муносабат билдириш ниятида эмаслигини, Украинани қўллаб-қувватлашда ва ўз мудофаа салоҳиятини мустаҳкамлашда давом этишини таъкидлади.
«Биз ушбу хабарга бирор бир тафсилот қўшиш ниятида эмасмиз. Биз Украинани қўллаб-қувватлаймиз ва ўз мудофаамизни кенгайтирамиз», – деди Анита Хиппер Брюсселдаги брифингда.
Янги меъёр – эски усуллар
Сиёсий фанлар номзоди, Россия ташқи ва мудофаа сиёсати бўйича эксперт Павел Лузиннинг фикрича, Россия армиясини хорижда қўллаш учун ҳуқуқий базанинг кенгайтирилиши ва Европадаги «эҳтимолий нишонлар» ҳақидаги баёнотлар Москванинг аллақачон шаклланган ҳаракатлар стратегиясига тўла мос келади.
«Россия кўп йиллардан бери Европа мамлакатларида қўпорувчилик ишларини олиб бормоқда. Ўтказилган қўпорувчиликлардан сўнг Россия қандай оқибатларга дуч келди? Деярли ҳеч қандай. Тилга олинган корхоналарга қарши қўпорувчилик уюштиришга унга нима халақит беради? Ҳеч нарса. Бунинг учун ракеталардан фойдаланиш шарт эмас», — деб таъкидлади Лузин «TRT» нашрига берган изоҳида.
Унинг сўзларига кўра, қонунчиликдаги бу янгилик принципиал жиҳатдан янги механизмларни жорий этмайди, балки мамлакат ташқарисида куч ишлатиш бўйича мавжуд ёндашувларни мустаҳкамлайди.
«Россия аввал ўз армиясини ўз ҳудудидан ташқарида: Грузия, Украина, Сурия ва бошқа мамлакатларда, Ливия ёки Марказий Африка Республикасида ишлатмаганмиди? Россиянинг хорижда ҳарбий базалари йўқми? Бу галги қонунчилик ташаббусидан кўзланган мақсад — шунчаки армияни чет элда қўллаш учун навбатдаги «қонуний» баҳона яратиш ва келажакда юзага келиши мумкин бўлган жавобгарликдан қочишдир. Шу билан бирга, сиёсий масъулиятни қонунни ишлаб чиқиш ва қабул қилишда иштирок этган барчанинг елкасига юклаш ҳам кўзда тутилган», — деди у.
Экспертнинг фикрича, Россиядан ташқарида, жумладан, учинчи мамлакатларда юз бериши мумкин бўлган қўпорувчилик ҳаракатларининг ҳақиқий буюртмачиларини аниқлаш қийинчиликлар билан кечади.
