Қозоғистоннинг машинасозлик саноати импорт ҳисобига қийналиб қолди

Қозоғистоннинг машинасозлик саноати асосан импорт қилинган бутловчи қисмлар ва хорижий ишланмаларга таянган эди. Энди компаниялар тайёр маҳсулотларни йиғишдан кўра ўзларининг муҳандислик ечимларини яратишга ҳаракат қилмоқда.

Ушбу ўзгаришнинг асосий марказларидан бири мамлакат машинасозлик маҳсулотларининг чорак қисмидан кўпроғини ташкил этувчи Қўстанай вилоятидир. Бироқ, автомобил ва қишлоқ хўжалиги техникаси ишлаб чиқаришнинг ўсиши ҳали ҳам саноатни импортга қарамликдан халос қилмади.

Анъанавий равишда қишлоқ хўжалиги билан машҳур бўлган Қўстанай вилояти Қозоғистоннинг энг йирик саноат марказларидан бири сифатидаги мавқеини аста-секин мустаҳкамламоқда.

Тадбиркорлик ва саноат-инновацион ривожланиш департаменти маълумотларига кўра, у ерда 48 та машинасозлик компанияси фаолият юритади. 41 та кичик, тўртта ўрта ва учта йирик. Саноатда 6 минг 400 дан ортиқ киши ишлайди. Вилоят республиканинг умумий машинасозлик маҳсулотининг 25 фоиздан ортиғини ташкил қилади. 2026-йилнинг январ-август ойларида корхоналар 59 минг 900 та транспорт воситасини ишлаб чиқарган, бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 12,2 фоизга кўп.

Автомобилсозлик саноати қишлоқ хўжалиги техникасидан тортиб, бутловчи қисмларгача бўлган тегишли соҳаларни ривожлантириш учун асос бўлиб хизмат қилди. Бундан ташқари, саноатнинг кейинги ўсиши нафақат йиғиш ҳажмларига, балки компаниялар ишлаб чиқаришни қанчалик маҳаллийлаштириши ва технологияларини ўзлаштириши мумкинлигига ҳам боғлиқ.

Машинасозлик минтақа ишлаб чиқариш саноатининг тахминан ярмини ташкил қилади. Мамлакатнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланишига бағишланган йиғилишда тақдим этилган маълумотларга кўра, саноат 2026-йилнинг дастлабки тўққиз ойида 6,3 фоизга ўсган.

«Асосий омил енгил автомобиллар ишлаб чиқаришнинг 15,3 фоизга, ўриш машиналари ишлаб чиқаришнинг 22,1 фоизга ва комбайнлар ишлаб чиқаришнинг 1,8 бараварга ўсиши бўлди. Умумий саноат ишлаб чиқариши 2,4 триллионга етгани сабабли, машинасозлик ҳозирда минтақада саноат ўсишининг асосий манбаларидан бири ҳисобланади», — деди вилоятнинг иқтисодиёт ва бюджетни режалаштириш бошқармаси бошлиғи Илёсхон Амирбеков.

Бироқ, ишлаб чиқариш ҳажмини оширишнинг ўзи технологик қарамлик муаммосини ҳал қилмайди. Бутловчи қисмларнинг катта қисми ҳали ҳам чет элдан келади ва компанияларда малакали муҳандислар етишмайди. Бундан ташқари, саноатнинг ривожланиши ишлаб чиқариш қувватларини доимий равишда модернизация қилишни талаб қилади.

Қозоғистон машинасозлик ривожланишининг кейинги босқичи йиғиш операцияларидан мустақил муҳандислик ишланмаларига ўтишни ўз ичига олади. Компаниялар нафақат тайёр ускуналар ишлаб чиқариши, балки бутловчи қисмлар яратиши, янги технологияларни ўзлаштириши ва маҳсулотларни ички бозор эҳтиёжларига мослаштириши керак.

Қўстанай агромеханика заводи директори Рустам Калимжановнинг сўзларига кўра, компания аллақачон ўзининг дизайн ва технологик тажрибасини ривожлантирмоқда.

«Биз ҳужжатларни ишлаб чиқадиган ва янги маҳсулотларни яратишда иштирок этадиган ўз дизайнерларимиз ва технологларимизни ишга оламиз. Кўпинча янги ускуналар учун сўровлар тўғридан-тўғри қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчилари томонидан шакллантирилади ва бизнинг муҳандислик гуруҳимиз дизайнни аниқ ишлаб чиқариш эҳтиёжларига мослаштиради», — деди Рустам Калимжанов.

Ушбу модел мижозларнинг сўровларига тезроқ жавоб бериш имконини беради ва хорижий ишланмаларга боғлиқликни камайтиради. Бироқ, уни ишлаб чиқиш инвестицияларни, малакали мутахассисларни ва маҳаллий маҳсулотларга талаб ошишига олиб келади.

Умуман олганда, маҳаллий компаниялар томонидан қанча кўп қисмлар ва технологик компонентлар ишлаб чиқарилса, Қозоғистон иқтисодиётида қўшимча қиймат шунча кўп сақланиб қолади.

«Компаниялар учун қийинчилик оддий қуйма буюмлар ишлаб чиқариш эмас, балки юқори қўшимча қийматга эга технологик жиҳатдан мураккаб компонентларни ишлаб чиқаришдир. Бундай маҳсулотларнинг асосий қиймати металлнинг нархи билан эмас, балки муҳандислик ечимлари, технологиялари ва ишлаб чиқариш тажриба даражаси билан белгиланади», — деб ҳисоблайди Калимжанов.

Мураккаб компонентларни маҳаллийлаштириш саноатнинг ривожланишида асосий омил бўлиши мумкин. Компаниялар импортга қанчалик кам таянса, улар учун таъминот занжирларидаги узилишлар ва ўзгарувчан ташқи шароитларга мослашиш шунчалик осон бўлади. Ишлаб чиқариш ўсишига қарамай, машинасозлик бир қатор тизимли муаммоларга дуч келмоқда. Буларга муҳандислик кадрларининг етишмаслиги, импорт қилинган технологияларга қарамлик, янги ишлаб чиқариш қувватларини ишга туширишнинг юқори нархи ва хорижий ишлаб чиқарувчиларнинг рақобати киради.

Маҳаллийлаштиришни шунчаки ускуналар сотиб олишдан кўпроқ нарсани талаб қилади. Саноат корхоналари, илмий-тадқиқот ташкилотлари ва таълим муассасалари ўртасида ҳамкорликни ўрнатиш ҳам жуда муҳимдир. Тайёрланган мутахассислар ва ички муҳандислик ишланмаларисиз мураккаброқ маҳсулотларга ўтиш кечиктирилиши мумкин.

Машинасозликнинг аҳамияти саноатнинг ўзидан анча ташқарига чиқади. Унинг ривожланиши металлургия заводларининг қувватига, логистика компанияларининг фаолиятига, малакали иш ўринларини яратишга ва инвестициялар оқимига таъсир қилади. Қўстанай вилояти аллақачон Қозоғистон машинасозлик саноатининг асосий марказларидан бирига айланган. Энди асосий савол шундаки, минтақа ўсиб бораётган ишлаб чиқариш ҳажмларини ўз технологиялари ва компонентларига эга тўлақонли саноат занжирини ривожлантиришга айлантира оладими?

Келгуси йилларда саноатнинг рақобатбардошлиги нафақат ишлаб чиқарилган автомобиллар ва қишлоқ хўжалиги техникалари сони, балки компаниялар ички ишлаб чиқариши мумкин бўлган уларнинг қийматидаги улуши билан ҳам белгиланади. Йиғишдан мураккаброқ ишлаб чиқаришга ўтиш Қозоғистон машинасозлик саноати учун кейинги қийинчилик бўлади.

Эслатиб ўтамиз, аввалроқ Қозоғистон олти ойда тахминан 2,2 млрд долларлик машина ишлаб чиқарганди.

Фарангиз Бобожонова