Хитойнинг сунъий интеллект саноати АҚШдан ўзиб кета оладими?

Январ ойида Пекинда Хитойнинг энг йирик сунъий интеллект (СИ) компаниялари вакиллари муҳим учрашувга жам бўлди. У ердаги асосий савол шундай эди: яқин уч-беш йил ичида Хитойнинг СИ компаниялари АҚШдаги етакчи рақибларидан ўзиб кетиш эҳтимоли борми?

CNN’инг ёзишича, учрашувда иштирок этган етакчи СИ олимининг жавоби кутилганидан анча кескин бўлди. Хитой технологик гиганти «Alibaba»нинг «Qwen AI» моделлари бўйича техник раҳбари Жастин Линнинг айтишича, бу эҳтимол «20 фоиздан паст».

«Ҳатто 20 фоиз ҳам жуда оптимистик баҳо», – дейди у.

Бу жиддий баҳо Хитой СИ бумини мақтаган сўнгги бир йиллик сарлавҳаларга мутлақо зид эди. Оммавий ахборот воситаларида «DeepSeek» стартапи АҚШдаги муқобил моделларга нисбатан анча арзон нархда яратилгани хабар қилинган, кучли СИ модели дунёни ларзага солганидан сўнг, Хитой компаниялари очиқ фойдаланиш учун мўлжалланган моделлар бўйича глобал юклаб олишлар рейтингларида етакчига айланган ва бозорга чиқиш пайтида катта маблағлар жалб қилганди.

Бироқ шунча шов-шувга қарамай, Хитойнинг айрим етакчи СИ ишлаб чиқарувчилари мамлакат энг илғор (frontier) моделларни яратишда янада орқада қолиб кетган бўлиши мумкинлигидан огоҳлантирмоқда. Мутахассислар бунинг асосий сабаблари сифатида илғор микрочипларга чекланган кириш имконияти ва капитал танқислигини кўрсатмоқда.

«Айрим соҳаларда биз ёмон ишлаётганимиз йўқ, аммо шу билан бирга олдимизда ҳали ҳам жиддий қийинчиликлар ва бўшлиқлар борлигини тан олишимиз керак», – деди Хитойдаги йирик СИ стартапларидан бири бўлган «Z.ai» («Zhipu» номи билан ҳам танилган) асосчиси Танг Жие Пекиндаги ўша учрашувда.

Бу баҳолар Хитойнинг СИ саноати тўхтаб қолганини англатмайди.

АҚШдаги рақиблар билан рақобат

Юқори самарали чиплар ва капиталга киришдаги чекловлар, шунингдек мамлакатнинг ўзига хос технологик экотизими Хитойни АҚШдан фарқли стратегия танлашга ундади – СИ моделларини очиқ фойдаланишга тақдим этиш, яъни «open source» йўналишига ўтиш.

Пекин ва ишлаб чиқарувчилар бу стратегияни тараққиётни тезлаштириш ва АҚШдаги рақиблар билан рақобатлашиш воситаси сифатида кўради. Бу ёндашув Хитой компанияларига сезиларли ютуқларга эришишга ёрдам берди. Компаниялар ушбу моделлар асосида реал ҳаётда қўлланиладиган СИ иловаларини жадал равишда ишга туширмоқда. Саноат тармоқлари эса уни технологияни ишлаб чиқариш, электрон тижорат ва робототехникага интеграция қилмоқда.

Янги йил муносабати билан телевидение орқали қилган мурожаатида Хитой раҳбари Си Жингпин мамлакатнинг тез ўсиб бораётган инновацион салоҳиятини алоҳида таъкидлади. У «олдинга шиддат билан интилаётган» СИ моделлари ва маҳаллий ишлаб чиқилган чиплар соҳасидаги «йирик ютуқлар»ни қайд этди. Англаш мумкинки, Пекин технологик мустақилликка эришишга интилмоқда.

Масалан, ўтган йил сентябр ойида «Qwen» модели «Hugging Face»да (СИ моделлари ва инструментлари учун йирик платформа) энг кўп юклаб олинган очиқ модел сифатида «Meta»нинг «Llama» моделини ортда қолдирди. Ҳатто «Airbnb» каби Америка компаниялари ҳам уни СИ асосидаги мижозларга хизмат кўрсатиш тизимларида қўллашни бошлади.

Ҳонгконгда СИ компанияларининг IPO’лари бўйича мисли кўрилмаган фаоллик кузатилди. Январ ойида рақобатбардош очиқ моделлар яратган стартаплар – «Z.ai» ва «MiniMax» биржага чиқиб, мос равишда 560 миллион ва 620 миллион доллар жалб қилди, акциялари эса кескин ўсди.

Глобал технологик компаниялар ҳам бу жараёнга эътибор қаратмоқда. Декабр ойида «Meta» Хитойда ташкил этилган ва кейинчалик Сингапурга кўчирилган «Manus» номли СИ-агент компаниясини сотиб олишини эълон қилди. Пекиндаги регуляторлар томонидан битимни текшириш жараёни бошланди. Бу уни бекор қилиш эҳтимолини ҳам келтириб чиқариши мумкин. Шунга қарамай, бу ҳолат Хитой СИ технологияларидаги ютуқларнинг далили ҳисобланади.

Бир йил аввал кам ресурс сарфлаган ҳолда соҳадаги етакчиларга яқин натижа кўрсатган очиқ моделни тақдим этган «DeepSeek» ҳам Хитой СИ бумининг рамзига айланган. Хабарларга кўра, компания шу ой охирида кодлаш имкониятлари янада кучайтирилган янги моделини тақдим этишга тайёргарлик кўрмоқда.

Очиқ кодли стратегия

Хитой СИ соҳасидаги жадал ўсишининг асосий омилларидан бири – очиқ моделларга агрессив тарзда ўтиш бўлди. Бу ўзгариш «DeepSeek»нинг катта муваффақиятидан кейин бошланди. Шундан сўнг Хитой СИ лабораториялари ҳам очиқ моделлар йўналишига фаол равишда киришди.

«Хитойда очиқ моделларга ўтиш ишлаб чиқувчилар ва компаниялар учун харажатларни кескин камайтирди», – дейди «Hello China Tech» ахборот бюллетени асосчиси ва таҳлилчи По Чжао.

Унинг айтишича, «Alibaba» каби булутли хизмат кўрсатувчилар очиқ моделлар орқали «cloud» хизматларига талабни оширмоқда, стартаплар эса очиқлик орқали тезда ишлаб чиқувчилар экотизимини шакллантирмоқда».

Очиқ моделлар ғоясини хитой компаниялари биринчи бўлиб жорий этмаган. 2023 йил бошида «Meta» ўзининг «Llama» модели орқали очиқ кодли ёндашувни фаол қўллаган йирик технологик компаниялардан бири бўлди. Бироқ АҚШнинг аксарият технологик гигантлари интеллектуал мулкни ҳимоя қилиш мақсадида бу йўлдан четда қолди.

Хитойда очиқ моделлар бум бўлиши уларнинг жаҳон миқёсидаги қўлланилишини кескин оширди. «OpenRouter» (СИ моделлари бозори) томонидан 2025 йил охирида ўтказилган тадқиқотга кўра, очиқ моделлар улуши 2024 йил охиридаги 1,2 фоиздан ўтган йилга келиб қарийб 30 фоизгача ошган. Масалан, фақат «Alibaba»нинг ўзи 400 дан ортиқ очиқ «Qwen» моделларини тақдим этган ва ой бошигача улар бир миллиарддан ортиқ марта юклаб олинган.

«Маълум маънода очиқ кодли ёндашув Хитойда соҳавий консенсусга айланди», – дейди «Omdia» тадқиқот компаниясининг бош таҳлилчиси Лиан Же Су.

Бу стратегия нафақат харажатларни камайтиради, балки Хитой компанияларининг геосиёсий хатарларга боғлиқ таваккалчилигини ҳам пасайтиради.

«Агар бир кун келиб компания тўлиқ санкцияга учраса (масалан, АҚШ томонидан), ҳеч бўлмаганда унинг очиқ кодли моделлари асосида яратилган маҳсулотлар бошқалар томонидан фойдаланилиши мумкин бўлади», – дейди Су.

Бундан ташқари, бу стратегия ортида қатъий иқтисодий реаллик ҳам мавжуд.

«Бошқа йўл йўқ. Сабаби – Хитойда истеъмолчилар ҳам, компаниялар ҳам дастурий таъминот учун тўлашга одатланмаган», – дейди «Leonis Capital» венчур фонди ҳамкори Женни Сяо.

Шу билан бирга, очиқ моделлар сегментида Хитой моделлари устунлик қилаётган бўлса-да, умумий самарадорлик рейтингларида АҚШнинг ёпиқ моделлари, жумладан «OpenAI»нинг GPT, «Google»нинг «Gemini» ва «Anthropic»нинг «Claude» моделлари етакчиликни сақлаб қолмоқда. «OpenRouter» маълумотларига кўра, ёпиқ моделлар ҳали ҳам умумий юклаб олишларнинг тахминан 70 фоизини ташкил этади.

Тўсиқлар сақланиб қолмоқда

Хитой ва АҚШ СИ моделлари ўртасидаги самарадорлик фарқи катта бўлмаса-да, ҳисоблаш қуввати ва капиталга оид чекловлар сабаб ҳали ҳам сақланиб қолмоқда.

«OpenAI», «Anthropic» ва бошқа Америка компаниялари янги авлод тадқиқотларига улкан ҳисоблаш ресурсларини йўналтирмоқда, биз эса нисбатан чекланган имкониятларда ишлаяпмиз», – деди «Alibaba»нинг «Qwen AI» моделлари бўйича техник раҳбари Жастин Лин.

Вашингтоннинг экспорт чекловлари Хитой компанияларини «Nvidia»нинг «Blackwell» ва яқинда ишга туширилган «Rubin» серияси каби энг илғор чипларни, шунингдек, уларни ишлаб чиқариш учун зарур ускуналарни олиш имкониятидан маҳрум қилди. Маҳаллий чип ишлаб чиқарувчиларнинг камроқ илғор яримўтказгичларига мурожаат қилиш ҳам СИ моделлари яратувчилари учун муаммони ҳал қилмаяпти.

«Уларнинг асосий муаммоси керакли ҳажмни ола олмаётганида», – деди «Albright Stonebridge» консалтинг компаниясининг Хитой ва технологиялар бўйича эксперти Пол Триоло.

Унинг айтишича, АҚШ чекловлари хитойлик чип ишлаб чиқарувчиларнинг ишлаб чиқариш ҳажмини кенгайтириш имкониятини ҳам чекламоқда. Трамп «Nvidia»нинг «Rubin»дан икки авлод орқада қолган H200 чипларини экспорт қилишга рухсат берган бўлса-да, Хитой ҳали уларни импорт қилишга расман рухсат бергани йўқ. Триолонинг таъкидлашича, бу Пекинни қийин танлов – қисқа муддатда илғор чипларга эҳтиёж ва технологик мустақилликка интилиш –олдида қолдирмоқда.

Ўтган ой «Reuters» агентлиги манбаларга таяниб хабар беришича, «DeepSeek», «Alibaba», шунингдек «ByteDance» ва «Tencent» каби Хитой технологик гигантлари маълум миқдорда H200 чипларини сотиб олиш учун Пекиндан шартли рухсат олган.

АҚШ стартапларидан фарқли ўлароқ, бир неча марта венчур капитал жалб қила оладиган Хитой СИ компаниялари сармоядорлар базасининг чекланганлиги ва тезда тижорий самарадорликни исботлаш босимига дуч келмоқда. Бу эса «Z.ai» ва «MiniMax» каби компанияларни америкалик рақибларидан олдинроқ оммавий бозорга чиқишга мажбур қилмоқда.

«Бу Хитой компанияларининг кўпчилиги имкони борича тезроқ биржага чиқишга ҳаракат қиляпти, чунки улар катта маблағ сарфламоқда ва оммавий бозорга чиқиш – бунга эришишнинг энг осон йўли», – деди «Leonis Capital» ҳамкори Женни Сяо.

Унинг қўшимча қилишича, муаммоларга Хитойнинг ички бозори ҳам қўшилади: у нисбатан кичик ва кўпинча чуқур мослаштиришни талаб қилади, бу эса СИ моделлари ишлаб чиқарувчилари учун фойда кўришни янада қийинлаштиради.

Етакчиликка чиқиш стратегияси

Шунга қарамай, экспертлар Хитойнинг узоқ муддатли салоҳиятини кам баҳоламасликка чақирмоқда.

IDC бозор тадқиқот компаниясининг СИ бўйича тадқиқотлар раҳбари Дипика Гирининг айтишича, Хитой компаниялари истеъмолчига қаратилган иловаларни жадал жорий этиш ва СИни саноатда қўллашга интеграция қилишда катта муваффақият кўрсатган.Унинг таъкидлашича, Хитой СИ моделларида айрим чекловлар бўлишига қарамай, технология «тобора кенг тарқалмоқда».

«У глобал миқёсдаги энг яхши (модел) бўлмаслиги мумкин, аммо барибир жорий этиляпти, шунинг учун СИни саноатлаштириш жараёни ниҳоятда тез суръатларда кечмоқда», – дейди у.

Пекин ҳам СИ қўлланилишини устувор йўналишга айлантирди: ўтган ой ишлаб чиқариш соҳасида СИдан фойдаланишни чуқурлаштириш бўйича ҳаракатлар режасини тақдим этди. Бу мамлакат саноат секторини янгилашга қаратилган миллий стратегиянинг бир қисми ҳисобланади.

Очиқ моделлардан тортиб, реал ҳаётдаги қўлланилишгача – Хитой мавжуд чекловлар унга олдинга силжишга тўсқинлик қилмаганини кўрсатди.

Яқинда «Tencent»га СИ бўйича бош олим сифатида қўшилган, «OpenAI»нинг собиқ тадқиқотчиси Яо Шунюнинг айтишича, Хитой Ғарбдаги технологик ишланмаларни «жуда тез қувиб етиш ёки такрорлаш», айрим соҳаларда эса «ҳатто улардан ҳам яхшироқ қилиш» қобилиятини бир неча бор намоён этган. У Пекиндаги чиқишида мамлакатнинг кучли ишлаб чиқариш сектори ва электр автомобиллар ишлаб чиқариш соҳасини бунга мисол сифатида келтирди. Бироқ Яонинг фикрича, АҚШни ортда қолдириш йўлида Хитой учун энг катта муаммо маданий омилдир: юқори малакали кадрлар кўп бўлишига қарамай, таваккал қилишга тайёр инсонлар етишмайди.

«Биз ҳақиқатан ҳам янги парадигмаларни яратишда етакчи бўла оламизми? Менимча, маълум маънода бу – Хитой ҳали ҳам ҳал қилиши керак бўлган асосий муаммо», – деди у.