Янги лойиҳа: Қозоғистонда президент фақат бир марта етти йилга сайланиши мумкин
Қозоғистон Конституциясининг янги лойиҳасида давлат раҳбари ваколатлари, сайлов тартиби ва қариндошлар учун чекловларни қатъий белгилаш кўзда тутилган.
Қозоғистонда конституциянинг янги таҳрири жамоатчилик муҳокамасига қўйилди ва унда президент институтига оид қатор асосий қоидалар янада мустаҳкамланмоқда. Лойиҳага кўра, мамлакат президенти лавозимига фақат Қозоғистонда туғилган, 40 ёшдан катта шахс сайланиши мумкин ва у бу лавозимни бир марта, етти йил муддатгагина эгаллайди. Бу меъёр ўзгармас қоида сифатида конституция матнида алоҳида қайд этилган.
Сайлов жараёнлари
Ҳужжатнинг 43-моддасига мувофиқ, президент умумий, тенг ва тўғридан тўғри сайлов ҳуқуқи асосида, яширин овоз бериш йўли билан сайланади. Бир шахснинг қайта президент этиб сайланиши қатъиян тақиқланади. Шу билан бирга, давлат раҳбарининг яқин қариндошларига давлат хизматида, шунингдек, квазидавлат сектор раҳбариятида ишлашга чеклов қўйилади.
Ушбу қоидаларнинг катта қисми 2022 йилда ўтказилган референдум орқали амалдаги конституцияга киритилган эди. Ўшанда президентлик муддати беш йилдан етти йилга узайтирилган, қайта номзод қўйиш бекор қилинган ҳамда давлат раҳбари қариндошларининг давлат иштирокидаги компанияларда лавозим эгаллаши чекланган.
Номзодлар учун қўйилган талаблар
Янги лойиҳада президентликка номзод учун қўйиладиган талаблар сақлаб қолинган. Улар орасида давлат тилини билиш, олий маълумотга эга бўлиш ҳамда камида беш йил давлат хизмати ёки сайланадиган лавозимларда ишлаган бўлиш шартлари бор. Шунингдек, президент сайлови амалдаги ваколатлар тугаганидан кейин икки ой ичида ўтказилиши таклиф қилинмоқда.
Президент сайлови икки босқичли тартибда ўтказилиши мумкин. Биринчи турда 50 фоиздан ортиқ овоз олган номзод ғалаба қозонади, акс ҳолда иккинчи тур ўтказилади. Президентнинг партия аъзолиги, депутатлик фаолияти ва тадбиркорлик билан шуғулланиши тақиқланади. Бу нормалар ҳам амалдаги қонунчиликда мавжуд.
Шу билан бирга, президент Қосим-Жўмарт Тўқаев илгари сурган ташаббусларга мувофиқ, Қозоғистонда бир палатали парламентга ўтиш режалаштирилмоқда. Янги парламент «Қурултой» деб номланиб, унда 145 нафаргача депутат бўлиши мумкин. Бундан ташқари, мамлакатда вице-президент лавозимини жорий этиш ҳам кўзда тутилган.
