11-сентябр терактига 25 йил тўлди. АҚШда эсдалик танга чиқарилди

АҚШ зарбхонаси 2001-йил 11-сентябрда содир бўлган терактнинг 25 йиллиги муносабати билан 50 цент номинали эсдалик тангасини чиқарди. Бу ҳақда мамлакат Молия вазирлиги маълум қилди.

Тангада ҳужум санаси ва «Never forget» (Ҳеч қачон унутмаймиз) деган ёзув акс эттирилган.

«Биз ҳалок бўлганларнинг хотирасини ёд этамиз ва ватандошларининг ҳаётини сақлаб қолиш учун ўз ҳаётини хавф остига қўйган инсонларнинг жасоратини унутмаймиз. Чорак аср ўтган бўлса ҳам, биз ўз ваъдамизни ўзгармасдан такрорлаймиз — биз ҳеч қачон унутмаймиз», — деди идора раҳбари Скотт Бессент.

Эсдалик тангалар Пенсилвания штатидаги Филаделфия шаҳрида зарб қилинган. Уларда Озодлик ҳайкали тасвирланган бўлиб, унинг ёнида «Ҳеч қачон унутмаймиз. 9.11.01» деган ёзув жойлаштирилган.

Эсдалик тангаларни 20 ёки 100 донадан иборат қадоқларда харид қилиш мумкин. Уларнинг нархи мос равишда 40 ва 100 долларни ташкил қилади.

2001-йил 11 сентябрда АҚШ тарихидаги энг даҳшатли терактлардан бири содир бўлган. «Ал-Қоида» жангарилари тўртта йўловчи самолётини олиб қочган. Улардан иккитаси Ню-Йоркдаги Жаҳон савдо марказининг эгизак минораларига урилиб, биноларнинг вайрон бўлишига олиб келган. Учинчи самолёт Вашингтондаги Пентагоннинг ғарбий қанотига урилиб тушган. Тўртинчи самолёт эса Пенсилвания штатидаги Питтсбург шаҳри яқинида қулаган.

2001-йил 11 сентябрда АҚШда содир бўлган терактлар 2977 кишининг ҳаётига зомин бўлди. Бу ҳисобга самолётни олиб қочган ва терактни амалга оширган 19 нафар шахс киритилмаган. Қурбонларнинг аксарияти Ню-Йоркдаги Жаҳон савдо марказининг эгизак минораларида бўлган. Энг кўп — 2606 киши Ню-Йоркда ҳалок бўлди. Айнан шу ерда террорчилар Жаҳон савдо марказининг эгизак минораларига ҳужум қилган эди. Бу терактлар шаҳарни бутунлай ўзгартириб юборди, аммо уни синдира олмади: вайрон бўлган жойлар яна ҳаётга қайтди. «Медуза» сўровига кўра, нью-йорклик фотограф Манхэттен кўчалари бўйлаб юриб, теракт марказида қолган ва ўша куни олинган машҳур суратларда акс этган жойларни суратга олди.

Черч-стрит ва Кортландт-стрит чорраҳаси

Ню-Йоркдаги Кортландт кўчаси АҚШнинг ўзидан ҳам эски: у Америка инқилобидан олдин, яъни ҳали АҚШ ташкил топмасидан аввал барпо этилган. 1960-йилларда эгизак миноралар учун жой очиш мақсадида кўчанинг катта қисми қисқартирилди. Кортландт-стрит атиги бир квартал узунликда қолди. Эгизак миноралар қулаганидан кейин эса кўча яна узайтирилди. Энди у пиёдалар учун мўлжалланган Кортландт-уэй кўчаси сифатида мавжуд бўлиб, янги Жаҳон савдо марказининг тўртта осмонўпар биносидан иккитасини ажратиб туради.

Юнон православ авлиё Николай черкови

Бу черков XIX асрда қурилган ва дастлаб тураржой сифатида фойдаланилган бинода жойлашган эди. У Жаҳон савдо марказининг Жанубий минорасидан 100 метрга ҳам етмайдиган масофада турган. Осмонўпар бино билан солиштирганда, черков жуда кичик кўринарди — унинг баландлиги атиги 11 метр эди.

11-сентябрда Жанубий минора қулаганида, унинг вайроналари остида авлиё Николай черкови ҳам қолди. У 11-сентябр терактлари оқибатида вайрон бўлган ягона черковга айланди. 2022-йилда черков аввалги жойидан унча узоқ бўлмаган ҳудудда, машҳур меъмор Сантяго Калатрава лойиҳаси асосида қурилган янги бинода қайта очилди.

№10 ёнғин-қутқарув қисми (Ten House)

Жаҳон савдо марказининг рўпарасида №10 ёнғин-қутқарув қисми — Ten House фаолият юритади. Самолётлар эгизак минораларга урилганида, Ten House ўт ўчирувчилари биринчи бўлиб воқеа жойига етиб борганлар қаторида бўлган. Улар одамларни бинолардан эвакуация қилишга ёрдам берган. Улардан беш нафари миноралар қулаганида ҳалок бўлди.
Ўт ўчириш қисми биносининг ўзи сақланиб қолди, аммо жиддий зарар кўрди. У 2003-йилда қайта очилди.

Ҳозир Ten House деворида Жаҳон савдо марказига қилинган ҳужумда ҳалок бўлган Нью-Йорклик 343 нафар ўт ўчирувчининг хотирасига бағишланган бронза ёдгорлик лавҳаси ўрнатилган. Умуман олганда, бу терактда 441 нафар фавқулодда хизмат ходими ҳалок бўлган.

Вест-Бродвей

Бу 11-сентябрда Жаҳон савдо марказининг Жанубий минораси қулаганидан кейин полиция одамлар тўдасини шимол томонга чекинтирган кўчалардан бири. Жанубий минора биринчи бўлиб қулаган. Шимолий минора эса қарийб ярим соат кўпроқ туриб берган. Осмонўпар биноларга урилган самолётлар уларнинг айрим асосий конструкцияларига зарар етказган. Аммо сақланиб қолган конструкциялар юкни ўз зиммасига олгани учун миноралар дастлабки зарбага бардош берган. Биноларнинг қулашига бевосита сабаб эса бошланган ёнғинлар бўлган.

Гринвич-стрит

Бугун янги Жаҳон савдо маркази осмонўпар бинолари орасидан ўтиб турган бу кўча олдинги ярим аср давомида мавжуд бўлмаган. Гринвич-стрит ҳам Кортландт-стрит каби 1960-йилларда эгизак миноралар қурилиши вақтида қисман йўқ қилинган.11-сентябрдан кейин эса кўча яна узайтирилган.

Черч-стритдаги почта бўлими

Эгизак минораларнинг рўпарасида жойлашган бу почта бўлими Жаҳон савдо марказининг барча почталарини қабул қилиб, қайта ишлаган. Ушбу улкан бизнес мажмуасига ҳар куни 85 мингтага яқин хат етказиб берилган. Ҳатто Жаҳон савдо марказининг ўз почта индекси ҳам бўлган. 11-сентябрда почта бўлими биноси қулаган минораларнинг парчалари туфайли зарарланган. Аммо ходимлар Жаҳон савдо марказидаги одамлар ва компаниялар учун келган хат-хабарларни қайта ишлашда давом этган. Афсуски, айрим хатларни эса ҳеч ким ҳеч қачон олиб кетмаган.

«Қайта текшириш» ҳайкали (Double Check)

Бронзадан ясалган «Қайта текшириш» ҳайкали 1982-йилда Жаҳон савдо маркази яқинидаги Зукотти боғига ўрнатилган. Унда костюм кийган, портфелининг ичидаги нарсаларни текшираётган киши тасвирланган. Ҳайкал муаллифи Жон Сюард Жонсоннинг ғоясига кўра, у навбатдаги учрашувга тайёрланаётган бизнесменни ифодалайди. 11-сентябрдаги терактдан кейин қутқарувчилар чанг босган ҳайкални бир неча марта ёрдамга муҳтож одам деб ўйлаган.

Бундан ташқари, ҳайкал Жаҳон савдо марказида ҳалок бўлган костюм кийган инсонлар хотирасига бағишланган ўз-ўзидан пайдо бўлган ёдгорликка айланган. Кейинчалик ҳайкал муаллифи ушбу ёдгорликни бронзада қайта яратган.

Авлиё Павел капелласи

XVIII асрда қурилган бу капелла Манхэттендаги энг қадимий черков биноси ҳисобланади. У эгизак миноралардан 100 метрга ҳам етмайдиган масофада жойлашган эди. Аммо миноралар қулаганидан кейин ҳам капелла сақланиб қолди. Шу сабабли уни «қуламаган кичик капелла» деб атай бошлашди. 11-сентябрдан кейинги ойларда Авлиё Павел капелласи теракт оқибатларини бартараф этишда иштирок этган қутқарувчилар учун бошпанага айланди. Бу ерда иссиқ овқат тарқатилди ва вайроналарни тозалаётган барча инсонларга, умуман ёрдамга муҳтож бўлган ҳар бир кишига кўмак кўрсатилди.

Ҳар йили капеллада 11-сентябрда ҳалок бўлганлар хотирасига бағишланган маросимлар ўтказилади. Ҳар бир маросимда Умид қўнғироғи жаранглайди. Бу қўнғироқ АҚШ мустақиллиги учун кураш рамзи бўлган Озодлик қўнғироғи ясалган Англиядаги ўша устахонада тайёрланган.

Троица черкови

Авлиё Павел капелласи ҳам қарашли бўлган Троица черковида 2001-йил 11-сентябрда Жаҳон савдо марказидаги терактдан омон қолган Брайан Кларк ва Стэнли Праймнат яширинган. Улар Жанубий миноранинг самолёт келиб урилган қаватларида ишлаган. Улар сақланиб қолган ягона зинапоя орқали пастга тушиб, бино қулашига бир неча дақиқа қолганда ташқарига чиқишга улгурган. Жанубий миноранинг қулаётганини улар Троица черкови панжараси ёнида туриб кузатган.

Дэвид Рокфеллер соати

Миллиардер Дэвид Рокфеллер Манхэттеннинг қуйи қисмида Жаҳон савдо марказини қуриш ташаббускорларидан бири бўлган. Унинг номи билан аталган кўча соати эгизак миноралардан унча узоқ бўлмаган жойга улар қулашига 10 ой қолганда ўрнатилган.

«ВТЦ Кортландт» метро бекати

Бу метро бекати аввал оддийгина «Кортландт-стрит» деб аталган ва Жаҳон савдо маркази мажмуасининг тагида жойлашган.
Эгизак миноралар қулаганида, уларнинг пўлат балкалари метро бекатининг шифтларини тешиб ўтиб, уни вайроналар остида қолдирган. Бекат фақат 17 йилдан кейин тўлиқ тикланган.

Ground Zero

Инглиз тилидан таржима қилинганда, «ground zero» ибораси «портлаш эпицентри» деган маънони англатади. 11-сентябр терактларигача бу атама одатда ядровий портлашлар ҳақида гапирилганда ишлатилган. Аммо ҳозир бу сўз эгизак миноралар турган жойни англатади. Бугун бу ерда уларнинг ўрнида улкан ёдгорлик бассейнлари бор. Улардаги сув гўё бўшлиққа оқиб кетади ва ҳеч қачон бассейнни тўлдирмайди.

Ground Zero ҳудудида, шунингдек, қайта қурилган Жаҳон савдо марказининг осмонўпар бинолари ва Oculus «қанотлари» ҳам жойлашган. Oculus бир вақтнинг ўзида транспорт маркази, савдо маркази ва 11-сентябрда ҳалок бўлганлар хотирасига бағишланган ёдгорлик вазифасини бажаради. Унинг юқорига қараб чўзилган оқ металл конструкциялари кабутарни учираётган қўлни рамзий тарзда ифодалайди.

11-сентябр терактидан 25 йил ўтиб, эгизак миноралар турган жой яна одамлар билан гавжум. Бу ерга сайёҳлар ва маҳаллий аҳоли келади, одамлар бу ерда ишлайди, харид қилади ва уйига қайтиш учун поездга чиқади. Бу жой энди нафақат хотира, балки ҳаёт давом этаётган маскан ҳамдир.