Икки фоизли «элита» ва базавий маошдаги армия: Педагогларни рағбатлантириш тизими таълимда қутблаштириш пайдо қилмайдими?

Халқ таълими харажатлари давлат бюджетининг энг салмоқли қисмини ташкил этишини ҳисобга олсак, ушбу устамаларнинг молиявий масштаби, уларнинг давлат ғазнасига юки ва соҳадаги реал самарадорлиги иқтисодий таҳлилни талаб этади.

Ойликни икки карра кўпайтирувчи довон: 70 фоизлик устаманинг реал нархи қанча?

Вазирлар Маҳкамасининг тегишли қарорлари ҳамда Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги томонидан белгиланган тартибга кўра, миллий ёки халқаро баҳолаш тизимида 86 ва ундан юқори балл тўплаган олий ҳамда биринчи тоифали ўқитувчиларга базавий тариф ставкасининг 70 фоизи миқдорида устама бериш амалиёти йўлга қўйилган. Бу ўқитувчилар учун ойлик маошни қарийб икки баробарга ошириш имкониятини англатади.

Вазирликнинг статистик маълумотларига кўра, ушбу устамани олувчилар динамикаси қуйидагича шаклланган: 2025 йилнинг биринчи ярим йиллиги (январь-июнь): Республика бўйича жами 4 минг 199 нафар педагог талаб этилган юқори баллик довондан ўтиб, устама олиш ҳуқуқига эга бўлган. 2025 йилнинг иккинчи ярим йиллиги (август-декабрь): Навбатдаги аттестация мавсуми якунлари бўйича яна 4 минг 38 нафар ўқитувчи ушбу рўйхатга қўшилган.

Устама ғолибларига тўловлар 2 йил муддатга кафолатланишини инобатга олсак, ҳозирги вақтда республика мактабларида жами 8 минг 237 нафар ўқитувчи юқори рағбатлантириш пакетидан фойдаланмоқда.

Агар бугунги кунда 1 ставка (20 соат) дарс юкламасига эга олий ва биринчи тоифали ўқитувчининг ўртача базавий маоши (бошқа устамаларсиз) тахминан 3,5 миллион сўм атрофида эканини ҳисобга олсак, ҳар бир ўқитувчига ойига ўртача 2,45 миллион сўм қўшимча маблағ тўланади. Бу давлат бюджетига фақатгина ушбу йўналиш бўйича ойига ~20,18 миллиард сўм, йилига эса ~242,1 миллиард сўм қўшимча харажат олиб келади.

Ойига қўшимча 6,3 миллион сўм: Вазир жамғармасининг «олтин квоталари» кимларга насиб қилмоқда?

Педагогик маҳоратнинг юқори чўққисини рағбатлантиришга қаратилган яна бир йирик лойиҳа – Вазир жамғармаси устамасидир. Бу тизим ўқувчилари фан олимпиадалари ва имтиҳонларда юқори натижа кўрсатган, илғор методикаларни қўллайдиган ўқитувчиларга меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам миқдори (МҲТЕКМ)нинг 5,5 баравари миқдорида (айни пайтда қарийб 6,32 миллион сўм) 9 ой давомида ҳар ойлик қўшимча тўловни кўзда тутади.

Xalqtalimiinfo.uz таҳлилий портали маълумотларига кўра, ҳукумат томонидан мазкур устама учун қатъий квота тизими жорий этилган: 2024-йилги мавсумда республика бўйича 1 минг 5 нафар энг иқтидорли педагог ушбу мукофотга муносиб кўрилган эди. 2025 йил учун мўлжалланган квота эса вазирлик томонидан кенгайтирилиб, 1 минг 500 нафар этиб белгиланди (шундан 1 минг 400 нафари умумтаълим мактаблари, 100 нафари эса ихтисослаштирилган мактаблар улушига тўғри келади).

Ушбу лойиҳанинг молиявий қиймати қатъий белгиланган бўлиб, 1 минг 500 нафар ўқитувчига ойига 6,32 миллион сўмдан жами ~9,48 миллиард сўм сарфланади. Устама фақат ўқув йили (9 ой) давомида тўланишини инобатга олганда, Вазир жамғармасининг йиллик молиявий юки ~85,3 миллиард сўмни ташкил этмоқда.

Катта бюджет, кичик қамров: 327 миллиард сўм атиги 2 фоиз ўқитувчига сарфланмоқда

Иккала устама тизими бўйича давлат бюджетининг умумий харажатларини умумлаштирсак, қуйидагича манзара пайдо бўлади:

Йиллик қарийб 327,5 миллиард сўмлик (тахминан 25,6 миллион АҚШ доллари) тўғридан-тўғри харажатлар давлат бюджетининг умумий халқ таълими сценарийсида улкан рақам бўлиб кўринмаслиги мумкин. Бироқ, бу ерда гап бутун бошли армия – 500 мингдан ортиқ ўқитувчилар тизимидаги энг юқори натижа кўрсатган энг юқори натижа кўрсатган кичик бир қатлам – жами педагогларнинг атиги 2 фоизига йўналтирилаётганини унутмаслик керак.

Синфхонадан «сертификат пойгаси»гача: Устамалар педагогларни сунъий иккига ажратиб қўймайдими?

Рақамлар шуни кўрсатадики, давлат таълим сифатини ошириш мақсадида бюджет маблағларини барчага бирдек эмас, балки рақобатбардош ва ўз устида ишловчи ўқитувчиларни қўллаб-қувватлашга йўналтирмоқда.

Бир томондан, бу кучли рағбат. Бугунги кунда ҳар бир педагог ўз устида тинимсиз ишлаб, даромадини қонуний йўл билан ойига 10-15 миллион сўмгача етказиш имкониятига эга. Бу тизим хусусий секторга чиқиб кетаётган кучли кадрларни давлат мактабларида сақлаб қолиш ва соҳа жозибадорлигини оширишда муҳим роль ўйнамоқда.

Бошқа томондан, қолган 98 фоиз ўқитувчилар учун базавий маошларнинг ҳамон паст даражада эканлиги тизим ичида сунъий қутбланишни келтириб чиқариш хавфига эга. Бу ҳолат ўқитувчиларни мактабдаги асосий вазифаси – ўқувчиларга сифатли таълим ва тарбия беришдан кўра, кўпроқ шахсий сертификатлар олиш учун тестларга тайёрланиш пойгасига жалб қилиб қўйиши мумкин.

Иқтисодий самарадорлик: Сармоя ўзини оқлайдими?

Йиллик 327,5 миллиард сўмлик бюджет юки ўзини оқлаши учун устама олувчи 10 мингга яқин ўқитувчи мактабларда ҳақиқий «локомотив»га айланиши керак. Иқтисодий нуқтаи назардан қараганда, давлат бу маблағни ўқитувчиларга ўқувчилари кўрсатадиган натижалар (олимпиадалар, ОТМга кириш кўрсаткичлари, PISA каби халқаро рейтинглар) учун аванс сифатида тўламоқда. Агар бу устамаларни олаётган ўқитувчиларнинг дарс бериш сифати қолганларникидан кескин фарқ қилмаса, у ҳолда бу маблағлар кутилган иқтисодий-ижтимоий дивидендларни келтирмайди.

Хулоса: Харажат эмас, сармоя: Устамалар ҳавога учмаслиги учун учта шарт

Юқоридаги таҳлилларга таяниб айтиш мумкинки, 70 фоизлик ва Вазир жамғармаси устамалари ҳозирги босқичда таълим сифатини нисбатан яхшилаш учун зарур рағбатлантириш воситаси. Бироқ, у келажакда шунчаки «бюджет юки»га айланиб қолмаслиги керак. Бунинг учун эса:

– Сертификатлар ва устама имтиҳонлари фақат қуруқ ёдлашга асосланмаслиги, ҳақиқий педагогик маҳоратни, ўқувчи билан ишлаш психологиясини ўлчайдиган даражада такомиллаштирилиши керак;

– Устама олувчи ўқитувчиларга мактабдаги ёш ёки тажрибаси камроқ ҳамкасбларига устозлик қилиш мажбурияти юклатилиши зарур;

– Элита ўқитувчиларни рағбатлантириш фонида, қолган ярим миллион ўқитувчининг базавий ойлик маошини инфлатсия ва яшаш минимумига мос равишда босқичма-босқич ошириб бориш стратегияси тўхтаб қолмаслиги лозим.

Шу шартлар бажарилганда, давлат ғазнасидан чиқаётган йиллик 300 миллиард сўмдан ортиқ маблағ харажат эмас, балки Ўзбекистоннинг инсон капиталига қилинган энг даромадли инвестициясига айланиши мумкин.