Жуда хавфли ўйин: Путин рус кемаларига байроқни қайтармоқда

АҚШ Молия вазири Скотт Бессент Украинадаги уруш якунланса, Россия нефтидан санкциялар олиб ташланишини эълон қилди. Худди янги «ядровий келишув» имзоланган тақдирда Эрондан чекловлар олиниши айтилгани каби.

Бироқ бундай «имконият» яқин орада туғилмаслиги мумкин. Россия-Украина музокаралари ҳудудий масалалар ва бошқа бир қатор муаммолар ечимсиз қолаётгани сабабли боши берк кўчага кириб қолган. Ҳозирча эса Трамп маъмурияти қатъият билан Россияни жаҳон нефт бозоридан шунчаки «сиқиб чиқармоқда».

Бу масала Байден маъмурияти олдида ҳам кўндаланг турган эди. Аммо ўша пайтда нарх атрофидаги вазият туфайли жиддий хавотирлар бор эди: Россиянинг бозордан сиқиб чиқарилиши нархларнинг кескин ошиб кетишига (шок ҳолатига) олиб келиши ва бундан АҚШнинг ўзи ҳам зарар кўриши мумкин эди.

Энди эса вазият ўзгарди. Бу ҳолат америкалик ва европалик санкция ташаббускорларида Россия нефт экспортига нисбатан қаттиққўлроқ ҳаракат қилиш ҳамда қолган-қутган андишани ҳам йиғиштириб қўйиш мумкинлигига ишонч уйғотди.

Халқаро энергетика агентлиги прогнозларига кўра, жорий йилда дунёда нефтга бўлган талаб кутилганидан секинроқ ўсади. Ушбу таҳлилга асосан, бу йил жаҳон бозорида нефт таклифи талабдан суткасига 3,73 миллион баррелга ошиб кетади. Шу тариқа, профицит (ортиқча ҳажм) жаҳон талабининг қарийб 4 фоизини ташкил этади.

Эътиборлиси шундаки, ушбу кўрсаткич Россиядан денгиз орқали экспорт қилинадиган хом нефт ҳажмига деярли тенгдир. Ғарб санкцияларининг асосий зарбаси энди айнан шунга қаратилган кўринади.

Америка ўтган йили Россия нефтининг икки йирик импортчисидан бири — вақти-вақти билан ҳатто биринчи ўринга ҳам чиққан — Ҳиндистонга зарба беришга қарор қилди.

Украинадаги уруш бошланишидан аввал Ҳиндистон бозорида Россия нефтининг улуши 2 фоиздан ошмас эди. Бироқ 2025 йилга келиб бу кўрсаткич 30 фоиздан юқорилади (айрим пайтларда 37 фоизгача етди; умуман олганда, Ҳиндистон ўзи истеъмол қиладиган хом нефтнинг 85–90 фоизини импорт қилади). Ҳиндистон Хитой билан бир қаторда Москва учун ўта даромадли ҳисобланган Европа бозорининг ўрнини босди.

Бироқ Ҳиндистон ва АҚШ ўртасида узоқ ҳамда машаққатли музокаралардан сўнг эришилган янги савдо битими эвазига Вашингтон Деҳлидан Россия энергия ресурсларидан бутунлай воз кечишни талаб қилди.

Трамп Ҳиндистон экспортига қўйилган божлар базавий 25 фоиздан 18 фоизга туширилишини эълон қилар экан (ўтган йилнинг августида айнан Россия нефти импорти учун «жазо» сифатида қўшимча 50 фоизлик бож киритилган эди), Ню Деҳли Россия нефтини сотиб олишни тўхтатиш бўйича мажбурият олганини билдирди. Унинг сўзларига кўра, Ҳиндистон бунинг ўрнига АҚШ ва, эҳтимол, Венесуэладан харид ҳажмини сезиларли даражада оширади.

Бироқ Ҳиндистон раҳбарияти ҳозирча Америка билан бундай келишувга эришилганини тасдиқлагани йўқ. Бош вазир Нарендра Моди фақат АҚШ бож миқдорини 18 фоизгача пасайтирганини тасдиқлаш билан чекланди. Расман Ню Деҳли Россия нефт импортини тўхтатиш бўйича кўрсатма бермаган. Аммо норасмий даражада Москва учун нохуш жараёнлар бошлангани сезилмоқда.

Турли манбалар қарама-қарши маълумотларни тақдим этмоқда. Феврал ва март ойлари учун шартномалар ўз кучида қолганга ўхшайди, бироқ ҳиндистонликлар янги битимлар тузишга шошилмаяпти.

Статистика ҳам, ўз навбатида, етказиб бериш ҳажми қисқараётганидан дарак бермоқда. Ҳар ҳолда, тўғридан-тўғри етказиб бериш бўйича вазият шундай. Хусусан, агар Ню Деҳли 2025 йил декабрида Россиядан нефт импортини суткасига 1,2 млн баррелгача қисқартирган бўлса (бу сўнгги уч йилдаги энг паст кўрсаткич бўлган), 2026 йил январига келиб бу рақам 0,505 млн баррелгача тушиб кетди (декабрга нисбатан ярмидан кўпроққа камайиш).

Бу ҳолат Россия хом нефтининг денгиз орқали умумий экспорти барча йўналишлар бўйича пасайиши фонида юз берди: декабрга нисбатан экспорт 11,3 фоизга қисқариб, суткасига 3,4 млн баррелни ташкил этди. Хитойга суткасига 873 800 баррел нефт етказиб берилган бўлиб, бу йўналишдаги ҳажм декабрга нисбатан 36,6 фоизга камайган.

Эътиборлиси шундаки, айни вақтда Сингапурга етказиб бериш ҳажми кескин — нақ 154 фоизга ошиб, суткасига 500 минг баррелдан ошган. Катта эҳтимол билан, бу ҳажмлар кейинчалик қайта сотиш учун мўлжалланган бўлиб, Сингапур шунчаки логистика хаби вазифасини ўтамоқда.

Эҳтимол, «Сингапур нефти»нинг катта қисми кейинчалик айланиб ўтиб яна ўша Ҳиндистонга бориб тушган бўлиши мумкин. Шу билан бирга, санкциялар босими туфайли Россия нефтига бериладиган чегирмалар кескин ошиб кетди. «Platts» агентлиги баҳолашича, январ ойида «Urals» маркали нефтнинг ўртача нархи 31,28 долларни (жаҳон бозоридаги базавий нарх 60 доллардан юқори бўлган ҳолда) ташкил этди. Бу декабрга нисбатан 12 фоизга юқори бўлса-да, сўнгги беш йиллик ўртача кўрсаткич — 63,33 доллардан анча пастдир. Январ ойида чегирма миқдори декабрдаги 27,81 доллардан 31,28 долларгача ошди.

Ҳиндистон оммавий ахборот воситалари мамлакат фақат санкцияга тушмаган давлатлардан нефт сотиб олишни режалаштираётгани ҳақида хабар берди. Аммо бу Россия нефтининг бир қисми воситачилар орқали мамлакатга кириб келишда давом этишини истисно қилмайди. Россия нефтидан, айниқса, «LUKOIL» ва «Роснефт» (улар Ҳиндистонга асосий етказиб берувчилар ҳисобланган) каби АҚШ санкцияларига тўлиқ тушмаган компаниялардан бутунлай воз кечилиши даргумон. Бунга, жумладан, таклиф қилинаётган манфаатли чегирмалар сабаб бўлади. Гарчи импорт ҳажми кескин қисқариши мумкин бўлса-да. Хусусан, Ҳиндистоннинг «Nayara Energy» нефтни қайта ишлаш компанияси Россия нефтини сотиб олишда давом этиши аниқ. Чунки компания акцияларининг назорат пакети Россия корхоналарига, шу жумладан, АҚШ санкциялари остидаги «Роснефт»га тегишли. Шундай экан, улар учун бунинг «фарқи йўқ». Россия нефтидан тўлиқ воз кечиш эса Ню-Деҳли учун камида 11 миллиард долларлик қўшимча харажат олиб келиши мумкин. Бу мамлакатнинг соғлиқни сақлаш тизими учун ажратилган бутун федерал бюджетига тенг демакдир.

АҚШнинг «ноқонуний» (санкцияга учраган) нефт экспортига, биринчи навбатда, Венесуэла нефтига қарши қатъий ҳаракатлари фонида (лекин бу чоралар Россия манфаатларини кўзлаб юк ташийдиган «яширин флот» танкерларига ҳам дахл қилмоқда) европаликлар ҳам фаоллашиб қолди. Тайёрланаётган Россияга қарши санкцияларнинг 20-пакетида улар нефт экспортига қарши курашда кескин қадам ташлаш ниятида.

Жумладан, «яширин флот» таркибига кирувчи яна 43 та кема «қора рўйхат»га киритилади ва натижада уларнинг умумий сони 640 тага етади.

Россиянинг «яширин флот» учун янги танкерлар сотиб олишини қийинлаштириш ҳамда суюлтирилган газ танкерлари ва музёрар кемаларга техник ва бошқа турдаги хизматлар кўрсатишни тўлиқ тақиқлаш таклиф этилмоқда.

ЕИ санкциялари тарихида илк бор учинчи мамлакатлардаги портлар ҳам чеклов остига тушади. Булар Россия нефтини юклаш ва жўнатишда иштирок этгани аниқланган Грузиядаги Кулеви ва Индонезиядаги Каримун портларидир. Озарбойжоннинг «SOCAR» давлат компаниясига тегишли Кулеви терминалидан «Русснефт» фойдаланади. 2025 йил кузида ушбу компания нефтининг йиллик қуввати 1,2 млн тонна бўлган янги Кулеви нефтни қайта ишлаш заводига илк етказиб бериш амалиёти бажарилган эди. Каримун порти эса Жануби-Шарқий Осиёда нефт маҳсулотлари, жумладан, учинчи давлатларга қайта экспорт қилиш бўйича энг муҳим логистика марказларидан бири саналади.

Энг муҳими — Европа Иттифоқи Россия нефтига нарх чегарасини белгилаш тактикасидан, унинг самарасизлиги туфайли воз кечишга қарор қилди (яқинда бу чегара бир баррел учун 44,10 доллар этиб белгиланган эди). Бунинг ўрнига Иттифоқ Европа компаниялари учун Россия нефтини денгиз орқали ташишга тўлиқ тақиқ қўйишни режалаштирмоқда.

Ҳозирча йирик танкер флотига эга бўлган Греция ва Малта бунга қарши чиқмоқда, бироқ уларнинг узоқ вақт қаршилик кўрсата олиши даргумон. Россия нефтининг денгиз орқали ташилишига тўлиқ тақиқ қўйиш талабини биринчи бўлиб Швеция ва Финландия илгари сурди. Уларнинг фикрича, бу чора россиялик экспортчиларнинг харажатларини сезиларли даражада оширади. Эслатиб ўтамиз, бундай талаблар 2022 йилда ҳам янграган эди, аммо у вақтда бозордаги нарх вазияти бутунлай бошқача бўлган.

Нарх чегарасига амал қилинган ҳолда Европа трейдерлари, кема эгалари ва суғуртачиларига Россия нефти савдосида қонуний иштирок этишга рухсат берилганди — фақат бунинг учун нефт нархи белгиланган даражадан паст бўлиши шарт эди. Натижада Болтиқ денгизидаги Россия нефт экспортининг учдан бир қисмидан кўпроғи «қонуний» танкерлар орқали, қолган қисми эса «яширин флот» ёрдамида ташилар эди. Эндиликда «яширин ташувлар» ҳажми кескин ортиши турган гап. Европаликлар олдида эса ўта қатъий санкцияларни татбиқ этиш, аниқроғи, Россия нефт савдосига нисбатан ўзига хос денгиз қамалини ўрнатиш вазифаси турибди.

Ўтган йилнинг декабр ойи охирида Болтиқ ва Шимолий денгизларга чиқиш йўлига эга бўлган Европанинг ўндан ортиқ мамлакати қўшма баёнот билан чиқди. Унда халқаро ҳуқуққа қатъий риоя этиш ҳақидаги чақириқлар ниқоби остида, аслида, Россия манфаатларини кўзлаб юк ташийдиган кемаларга нисбатан қароқчилик ҳаракатларини бошлаш нияти яққол сезилиб турарди.

«Яширин флот» кемаларини таъқиб қилиш ва ҳибсга олиш учун БМТнинг Денгиз ҳуқуқи тўғрисидаги конвенциясида савдо кемасини ушлаш учун асос сифатида кўрсатилган «кеманинг миллий мансублиги аниқланмагани ёки унинг йўқлиги» каби бандлар баҳона қилиниши мумкин. Ҳолбуки, бундай чоралар одатда қурол-яроғ ташиш, контрабанда, гиёҳвандлик моддалари савдоси ва ўзга қирғоқлар яқинида ноқонуний радиоэшиттиришларни амалга ошириш каби ҳолатларга нисбатан қўлланилади.

Шу ўринда айтиш керакки, сўнгги ҳафталарда Москва «яширин флот» кемаларини фаол равишда ўз юрисдикциясига ўтказмоқда. Агар жараён шу суръатда давом этса, яқин орада Россия нефт экспортининг асосий қисми бевосита Россия байроғи остидаги танкерларда ташиладиган бўлади.

Ана шундай вазиятда европаликларнинг ушбу кемаларга нисбатан тажовузкор ҳаракатлари ўта хавфли ўйинга айланиб, Россия ва НАТО ўртасида кенг кўламли урушнинг бошланиб кетишига сабаб бўлиши мумкин.