Мактаб ҳожатхоналари учун 100 миллиард: муаммо нега сақланиб қолмоқда?

Ўзбекистондаги мактаб ҳожатхоналари муаммоси ўнлаб йиллар давомида кун тартибининг чеккасида қолиб келди. Бироқ бугун бир ҳақиқат тобора аниқлашмоқда: фундаментал санитария шароитларисиз на сифатли таълим, на инсон тараққиёти индекси, на мамлакатнинг турли ҳудудларидаги болалар учун тенг имкониятлар ҳақида тўлиқ гапириш мумкин.

Қувурлар ҳамма жойга етиб бормайди

Узоқ вақт давомида мамлакатда магистрал қувурлар ҳар бир қишлоққача етиб боришига асосланган ёндашув устувор бўлиб келди. Аммо рақамлар бошқа ҳолатни кўрсатмоқда. Ҳозирда ҳудудларда марказлашган канализация қамрови бор-йўғи 20 фоизни ташкил этади.

Бу эса ҳар бир қишлоқ мактабига қувур тортиш астрономик миқдордаги сармоя ва ўнлаб йиллик меҳнат талаб қилишини англатади. Буни кутиш эса яна икки авлод болаларини муносиб санитария шароитларисиз қолдириш хавфини юзага келтиради.

Масала энди маиший ноқулайлик даражасидан чиқиб кетган. Жаҳон банки тадқиқотларига кўра, ёмон санитария соғлиқни сақлаш харажатлари, дарс қолдириш ҳолатлари ва меҳнат унумдорлиги пасайиши орқали ЯИМнинг 7 фоизигача йўқотишларга сабаб бўлиши мумкин.

Нега «ақлли» тизимлар ишламайди?

Сўнгги йилларда мактаб санитария тизимларида аэрация тизимига асосланган маҳаллий тозалаш иншоотлари, жумладан СБР-реакторлар кўпроқ ўрнатила бошланди. Ўз-ўзидан бу технологиялар самарали ҳисобланади. Аммо асосий муаммо уларнинг ишлаш шароитида пайдо бўлмоқда.

Бундай тизимлар мунтазам техник хизмат кўрсатишни, эҳтиёт қисмларни ўз вақтида алмаштиришни ва мутахассислар назоратини талаб қилади. Қишлоқ мактабларида эса бу ресурслар ҳар доим ҳам мавжуд эмас. Шунингдек, уларнинг ишлаши электр таъминотига ҳам боғлиқ.

Натижада парадокс юзага келади: инфратузилма расман яратилади, аммо амалда ишламайди. Давлат инвестициялари барқарор ечимларга эмас, балки самарасиз сарфланган маблағларга айланиш хавфини юзага келтиради.

Масала фақат ҳожатхона ҳақида эмас

Материалда келтирилишича, муқобил ечим сифатида «Soakaway» технологияси Тошкент, Сирдарё ва Жиззах вилоятидаги учта мактабда синовдан ўтказилган. У насослар, фильтрлар ва доимий электр таъминотисиз ишлаш тамойилига асосланади.

Санитария муаммосининг ижтимоий таъсири айниқса қизлар таълимида кўринади. Статистикага кўра, ҳар тўртинчи ўсмир қиз маълум даврларда дарсларни қолдиришга мажбур бўлади. Сабаб сифатида эса мактабларда муносиб санитария шароитларининг йўқлиги кўрсатилади.

Ҳозирда «Тоза қўллар» дастури доирасида мактаб ички ҳожатхона блокларини қуриш учун ҳар йили 100 миллиард сўм маблағ ажратилмоқда. Биргина 2025 йилнинг ўзида 139 та мактабда ҳожатхоналар модернизация қилинган.

Бу ердаги асосий масала қанча маблағ ажратилаётганида эмас, балки танланаётган ечимлар ҳақиқатда узоқ йиллар ишлай оладими, деган саволда қолмоқда.

Манба: Стратегик ривожланиш ва ислоҳотлар агентлиги Delivery Unit лойиҳа офиси.