Muomalasi cheklanayotgan naqd pul: jarayonning «plyus» va «minus»lari

O‘zbekistonda 2026-yil 1-apreldan e’tiboran uy-joy va avtomobil xaridi kabi yirik savdo bitimlari, 25 mln so‘mdan ortiq savdo kelishuvlari, shuningdek, tamaki, alkogolli ichimliklar hamda avtomobillarga yonilg‘i quyish shoxobchalaridagi hisob-kitoblarni naqd pulda amalsha oshirishga cheklov joriy qilindi.

Uy-joy va avtomobil savdosi banklardagi eskrou hisobvaraqlari orqali amalga oshirilsa, mayda savdolar plastik kartochkalar yoki turli to‘lov ilovalari orqali amalga oshirilmoqda.

Ushbu maqolada navdsiz to‘lovga o‘tishning «plyus»lari va «minus»lari haqida gaplashamiz. Keling, avval ijobiy jihatlarini o‘rganib chiqaylik.

Yashirin iqtisodiyot qisqaradi

Naqdsiz hisob-kitoblarga majburiy o‘tishning eng asosiy va davlat uchun eng muhim «plyusi» bu — yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashish samaradorligining oshishidir.

Hukumat 2030-yilga borib savdo va xizmat ko‘rsatish sohalarida naqdsiz to‘lovlar ulushini 75 foizga yetkazishni maqsad qilgan. Naqd pul orqali amalga oshiriladigan savdo-sotiq jarayonlarida soliqlarni yashirish, real daromadlarni deklaratsiya qilmaslik yoki noqonuniy pul aylanmalarini amalga oshirish juda oson kechadi.

Barcha tranzaksiyalar raqamli ko‘rinishga o‘tgach, har bir so‘mning qayerdan kelib, qayerga yo‘naltirilayotgani to‘liq shaffoflashadi. Bu esa davlat budjetiga tushumlarni keskin oshiradi, soliq to‘lashdan bo‘yin tovlash holatlariga barham beradi.

Iqtisodiyotning bunday «oqarishi» pirovardida infratuzilmalarni rivojlantirish, yo‘llar qurish va ijtimoiy loyihalarni moliyalashtirish uchun davlatga ulkan qo‘shimcha mablag‘lar taqdim etadi. Natijada, barcha halol soliq to‘lovchilar uchun teng raqobat muhiti yaratiladi.

Xaridorlar huquqi kafolatlanadi

Ayniqsa, ko‘chmas mulk va avtomobillar oldi-sotdisida naqdsiz tizimga, ya’ni eskrou-hisobraqamlariga o‘tish xaridorlarni firibgarlardan himoya qilishda beqiyos ahamiyatga ega.

So‘nggi yillarda qurilishi tugallanmagan (kotlovan bosqichidagi) uylarni sotib olib, pulidan ham, uyidan ham quruq qolgan yuzlab fuqarolarning sarson bo‘lishi jamiyatda ko‘plab noroziliklarga sabab bo‘ldi. Bunday holatlarda to‘lovlar ko‘pincha naqd pulda, qog‘ozdagi oddiy tilxatlar asosida amalga oshirilgan.

Endi bu jarayonda vositachi sifatida banklar qatnashadi. Xaridor pulni bankdagi maxsus hisobraqamga o‘tkazadi, notarius mablag‘ borligini tasdiqlab bitimni tuzadi va faqat shundan so‘nggina pul sotuvchining qo‘liga tegadi. Agar bitim bekor qilinsa, mablag‘ to‘g‘ridan to‘g‘ri xaridorga qaytariladi.

Bu tizim ulushdorlar uchun kamida pulni to‘laganini sudda isbotlash, ko‘pi bilan esa o‘z mablag‘larini yuz foiz xavfsiz qaytarib olish imkonini beradi.

Jahon tajribasi: Meksika

Dunyoning ko‘plab davlatlarida yirik xaridlar uchun naqd pulni cheklash amaliyoti mavjud va bunda siz tilga olgan Meksika misoli juda o‘rinlidir. Meksikada «Pul yuvishga qarshi» (Ley Antilavado) qonuni doirasida ko‘chmas mulk, avtomobillar, qimmatbaho metallar va zargarlik buyumlarini sotib olishda naqd pulda to‘lashga qat’iy cheklovlar o‘rnatilgan.

Bundan asosiy maqsad — narkokartellar va uyushgan jinoiy guruhlarning noqonuniy pullarini legallashtirishiga yo‘l qo‘ymaslikdir.

O‘zbekistondagi yangi tartib ham mohiyatan shunga o‘xshash maqsadlarni – poraxo‘rlik, korrupsiya va noqonuniy pul aylanmalarining oldini olishni ko‘zlaydi.

Xalqaro tajriba tasdiqlaydiki, naqd puldan foydalanishni cheklash orqali nafaqat davlatning soliq tushumlari oshadi, balki jamiyatni yemirayotgan korrupsiya va jinoyatchilikning moliyaviy tomirlari ham sezilarli darajada qirqiladi.

Qonunchilikdagi huquqiy ziddiyatlar

Endi masalaning tanqidiy tomonlariga, ya’ni «minus»larga o‘tsak. Taniqli iqtisodchilar, xususan, Yuliy Yusupov ta’kidlaganidek, ushbu cheklovlarni joriy etish amaldagi qonunchilikka, xususan, Fuqarolik kodeksining 94-moddasiga zid kelishi mumkin.

Ushbu kodeksga ko‘ra, so‘m O‘zbekiston hududida yagona qonuniy to‘lov vositasi hisoblanadi va uning nominal qiymati bo‘yicha qabul qilinishi qat’iy majburiydir. Shuningdek, to‘lovlar naqd va naqdsiz shaklda amalga oshirilishi mumkinligi aniq belgilab qo‘yilgan.

Albatta, rasmiylar bu yerda yangi milliy valuta turlari yaratilmayotganini, naqd va naqdsiz pul o‘rtasida qiymat jihatidan farq yo‘qligini vaj qilib ko‘rsatishmoqda. Biroq, fuqarolar o‘z ixtiyoridagi halol ishlab topgan naqd pulini muayyan tovarlarga sarflashda cheklovga uchrashi mohiyatan ularning erkin iqtisodiy tanlov huquqini cheklash sifatida qabul qilinadi.

Komissiyalar: qo‘shimcha xarajatlar

Naqdsiz tizimga o‘tishdagi eng og‘riqli va fuqarolar cho‘ntagiga bevosita zarba beradigan nuqtalardan biri bu — bank vositachilik haqlari, ya’ni komissiyalarning mavjudligidir.

Naqd va naqdsiz pul qiymat jihatidan teng deyilgani bilan, amaliyotda ularni bir shakldan ikkinchi shaklga o‘tkazish har doim qo‘shimcha xarajat talab etadi. Masalan, bankomat orqali plastik kartaga naqd pul kiritish uchun ko‘pincha ma’lum foiz olinadi. Ilovalar orqali pul o‘tkazmalarida ham 1-2 foiz miqdorida komissiya ushlab qolinishi hech kimga sir emas.

Bundan tashqari, ko‘chmas mulk yoki avtomobil oldi-sotdisida eskrou-hisobraqamlardan foydalanganlik uchun banklar yana alohida to‘lov undiradi. Ba’zi xususiy banklar nol foizli aksiyalar e’lon qilgan bo‘lsa-da, davlat banklarida bu ko‘rsatkich bazaviy hisoblash miqdorining 25–50 foizigacha yetishi mumkin. Bu esa oddiy fuqarolar uchun yirik xaridlarda asl narxdan tashqari paydo bo‘ladigan ortiqcha moliyaviy yuk demakdir.

Rag‘batning yo‘qligi muammosi

Yangi qoidalarni joriy qilishda davlat yashirin iqtisodiyotni jilovlash uchun asosan «majburlash» usulidan foydalanmoqda, ammo ijobiy rag‘batlantirish haqida unutilgan ko‘rinadi.

To‘lovlarning naqdsiz shaklga o‘tishi soliq va huquq-tartibot idoralari uchun nazorat ishlarini juda osonlashtiradi. Biroq, bu jarayonda barcha «qora ish» va qo‘shimcha noqulayliklar oddiy fuqarolar hamda tadbirkorlar zimmasiga yuklanmoqda.

Xo‘sh, odamlar nega naqdsiz to‘lovga o‘z xohishi bilan, xursand bo‘lib o‘tishi kerak?

Buning uchun qandaydir moddiy foyda bo‘lishi lozim. Hozircha faqat yangi qurilgan uylarni sotib olganda keshbek berish masalasi muhokama qilinmoqda, xolos.

Rivojlangan davlatlarda naqdsiz to‘lovlarni ommalashtirish uchun yuqori foizli keshbeklar, yil oxiridagi soliq chegirmalari va kuchli bonuslar tizimi ishlaydi. Bizda esa davlat o‘z nazorat vazifasini fuqarolar zimmasiga yuklayapti, ammo evaziga arzigulik imtiyozlar taqdim etmayapti.

Infratuzilma va tayyorgarlik

Butunlay naqdsiz jamiyatga o‘tish uchun, eng avvalo, benuqson ishlaydigan mukammal texnik infratuzilma suv va havodek zarur.

Toshkentdek yirik shaharlarda yuqori tezlikdagi internet, ishlab turgan terminallar va naqd pul qabul qiluvchi bankomatlarni topish muammo emas. Ammo chekka hududlarda, tog‘li yoki cho‘l hududlarida joylashgan qishloqlarda elektr energiyasi va internetdagi tez-tez kuzatiladigan uzilishlar naqdsiz savdoni deyarli imkonsiz qilib qo‘yadi.

Masalan, tasavvur qiling: yonilg‘i quyish shoxobchalarida to‘lov faqat naqdsiz qabul qilinadigan bo‘lsa, uzoq yo‘lga chiqqan haydovchi chekka bir cho‘l hududida terminal ishlamay qolsa yoki bank ilovasida texnik uzilish bo‘lsa qanday yo‘l tutadi?

Shuningdek, jamiyatning barcha qatlamlari, ayniqsa keksa avlod vakillari ham raqamli savodxonlikka to‘liq ega emas. Ular uchun smartfonlar va QR-kodlardan foydalanish jiddiy qiyinchilik tug‘diradi. Texnik tayyorgarlikni yuz foizga yetkazmay turib bunday cheklovlarni amaliyotga tatbiq etish haqli noroziliklarni yuzaga chiqaradi.

Iqtisodiy erkinlikning cheklanishi

Naqd pul aslida muayyan ma’noda moliyaviy erkinlik va daxlsizlik ramzidir. Uni hech kim masofadan turib kuzata olmaydi, bank tizimidagi kutilmagan nosozliklar yoki hisobraqamning asossiz bloklanishi uning xarid quvvatiga ta’sir qilmaydi.

Savdoni majburiy tarzda faqat naqdsiz shaklga o‘tkazish insonlarning o‘z xususiy mablag‘larini erkin tasarruf etish huquqini muayyan darajada cheklaydi. Agar fuqaroning bank hisobraqami biror-bir texnik xatolik, kiberhujum yoki tushunmovchilik tufayli bloklanib qolsa, u nafaqat rejalashtirgan yirik xaridlarini amalga oshira olmaydi, balki kundalik hayoti uchun o‘ta muhim bo‘lgan yonilg‘i va kommunal xizmatlar uchun ham pul to‘lay olmaydigan nochor vaziyatga tushib qoladi.

To‘liq naqdsiz to‘lovlarga tobelik fuqarolarni bank va moliya institutlari oldida himoyasiz qilib qo‘yishi xavfi mavjud.

Ishonchning darz ketishi

Naqdsiz hisob-kitoblarga o‘tishdagi yana bir eng og‘riqli «minus» — bu hukumat tomonidan to‘g‘ri kommunikatsiyaning yo‘lga qo‘yilmagani va o‘yin qoidalarining puxta belgilanmaganidir. Har qanday ezgu islohotni ham axborot bo‘shlig‘i va adolatsiz munosabatlar osongina obro‘sizlantirishi mumkin.

1-apreldan boshlab yonilg‘i quyish shoxobchalarida naqd pul qabul qilishning keskin to‘xtatilishi haydovchilar orasida plastik kartalarni izlash va ularni to‘ldirish bo‘yicha kuchli ajiotaj hamda vahima uyg‘otdi. Aynan shunday murakkab pallada mas’ul idoralar vaziyatni xalqqa tushuntirish o‘rniga sukunat saqlashni, o‘zini panaga olishni ma’qul ko‘rdi.

Bunday nazoratsiz vaziyatdan esa ayrim to‘lov tizimlari ustamonlik bilan foydalanib qoldi. Ular bank mahsulotlaridan yetarlicha xabardor bo‘lmagan, shoshib qolgan aholiga kartani naqd pulga to‘ldirish uchun o‘ta yuqori komissiyalar joriy etdi.

Afsuski, regulyator (Markaziy bank) bu vaziyatda zaif iste’molchilarni himoyasiz qoldirdi: tijorat banklariga qo‘yilgan komissiya cheklovlarini to‘lov operatorlariga nisbatan qo‘llashni o‘ylab ham ko‘rmadi. Oqibatda to‘lov operatorlarining harakati tufayli butun boshli bank tizimining imijiga jiddiy putur yetdi.

Xalq orasida esa butun boshli davlat islohoti go‘yoki 2-3 ta «qorako‘z»ning cho‘ntagini qappaytirish uchun qilingandek salbiy taassurot uyg‘otdi.

Agar hukumat adolatli o‘yin qoidalarini belgilab, operatorlarning ishtahasini cheklaganida va xalqqa o‘z vaqtida, shaffof tarzda ma’lumot berganida, bu muhim islohot bunchalik kuchli norozilik va nafrat ostida qolmagan bo‘lardi, deb yozadi bloger DavletovUZ.

Kichik biznesga ta’siri

Garchi yangi qonunning asosiy maqsadi yirik yashirin iqtisodiyotni, korrupsiya va soliqdan qochish sxemalarini yo‘q qilish bo‘lsa-da, bu cheklovlar oddiy kichik va o‘rta biznes vakillariga ham salbiy ta’sirini o‘tkazmay qolmaydi.

Ayniqsa, xizmat ko‘rsatish sohasi va chakana savdoda halol faoliyat yuritayotgan kichik tadbirkorlar har bir tranzaksiya uchun banklarga ekvayring (xizmat ko‘rsatish) komissiyalarini to‘lashga majbur bo‘ladi. Bu esa ularning shundoq ham kichik bo‘lgan foyda marjasini yanada yemiradi. Oqibatda ba’zi tadbirkorlar ushbu qo‘shimcha bank xarajatlarini qoplash maqsadida mahsulot va xizmatlarning yakuniy narxini oshirishga majbur bo‘ladi.

Bu holat bozorda inflatsiyaning sun’iy ravishda o‘sishiga va narx-navoning qimmatlashishiga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, naqd pulda erkin aylanma qila olmaydigan ba’zi kichik korxonalar bozordagi raqobatga dosh berolmay, butunlay faoliyatini to‘xtatishga majbur bo‘lishi ham ehtimoldan xoli emas.

* * *

Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, 2026 yilning 1-aprelidan boshlangan bu tarixiy tashabbus mamlakat iqtisodiyotini zamonaviylashtirish, soliq tushumlarini oshirish va shaffoflikni ta’minlash yo‘lidagi juda muhim va dadil qadamdir.

Xaridorlarni turli firibgarlardan himoya qilish, qora bozorga zarba berish va jinoiy daromadlarga qarshi kurashish kabi kuchli ijobiy omillar bu cheklovlarning mantiqiy asosini tashkil etadi.

Biroq, bank komissiyalarining ortiqcha yuki, qonunchilikdagi ba’zi nomutanosibliklar, xalqni rag‘batlantirish mexanizmlarining yetarli emasligi va eng asosiysi, hududlardagi texnik infratuzilmaning hali bunga to‘liq tayyor emasligi jarayonni keskin murakkablashtiradi. Hukumat bu borada faqat cheklovlar bilan cheklanmay, aholi va biznesni qo‘llab-quvvatlovchi, ularga real foyda keltiruvchi tizimlarni ham yaratishi zarur.