Нега нарх тушганда ҳам олтин экспорти тўхтамайди?

2026-йил олтин бозори учун рекордлар ва кескин пасайишлар йили бўлди. Йил бошида бир троя унцияси нархи тарихий рекорд даража — қарийб 5,6 минг долларгача кўтарилган бўлса, июнь ойига келиб 4 минг доллардан ҳам пастлаган. Июль ойи ўрталарига келиб нархлар 4 037 доллар атрофида шаклланмоқда.

Бир қарашда бундай пасайиш олтин экспорт қилувчи мамлакатлар учун жиддий муаммога айланади. Бироқ Ўзбекистон мисолида бунинг аксини кўриш мумкин, яъни мамлакат олтин нархи пасайганига қарамай, экспортни давом эттирмоқда.

Экспорт нега тўхтамайди?

Бунинг асосий сабаби ишлаб чиқариш таннархи жуда пастлиги билан боғлиқ.

Навоий кон-металлургия комбинати (НКМК) дунёдаги етакчи олтин ишлаб чиқарувчи компаниялардан бири ҳисобланади. 2024-йил якунларига кўра, корхонада бир унция олтин ишлаб чиқаришнинг умумий таннархи 979 долларни ташкил этган. Бу кўрсаткич Россиядаги Polyus’дан кейин дунёда иккинчи энг паст кўрсаткич ҳисобланади.

НКМКнинг Лондон фонд биржасига тақдим этган расмий ҳужжатларига кўра, 2024-yilda компаниянинг бир унция олтин ишлаб чиқариш бўйича умумий пул харажати (Total Cash Cost – TCC) 828 долларни, умумий барқарор ишлаб чиқариш харажати (All-in Sustaining Cost – AISC) эса 979 долларни ташкил этган. Таққослаш учун, 2023-yilda бу кўрсаткичлар мос равишда 745 ва 866 долларни, 2022-yilda эса 648 ва 778 долларни ташкил қилган.

Шунга қарамай, таннархнинг ўсиши компаниянинг рентабеллигига жиддий таъсир кўрсатгани йўқ. НКМКнинг 2025-йил якунлари бўйича эълон қилинган IFRS молиявий ҳисоботида келтирилишича, AISC қиймати бир йилда 1 358 долларгача ошган. Бунга асосан роялти тўловларининг кўпайиши, ёқилғи нархларининг қимматлашуви ва иш ҳақи харажатларининг ортиши сабаб бўлган. Бироқ шу даврда компаниянинг даромади 46,4 фоизга ўсиб, 10,82 миллиард долларга етган.

Таққослаш учун, 2025-yilda халқаро бозорда бир унция олтиннинг ўртача нархи 3 435–3 446 долларни ташкил этган. Худди шу даврда НКМКда бир унция олтин ишлаб чиқаришнинг умумий барқарор таннархи (AISC) 1 358 доллар бўлганини ҳисобга олсак, компания ҳар бир унциядан қарийб 2,1 минг доллар миқдорида даромад олган. Йил охирида олтин нархи 4,5 минг долларга яқинлашган пайтда эса бу фарқ 3 минг доллардан ҳам ошган.

Vaqt.uz аввалроқ Навоий кон-металлургия комбинати 2025-yilda соф фойда ҳажмини рекорд даражада ошириб, 3,5 млрд долларлик қийматга эга бўлгани ҳақида ёзганди.

Бундан ташқари, НКМК дунёдаги тўртинчи йирик олтин ишлаб чиқарувчи компания бўлиб, корхонада 47 мингдан ортиқ ходим ишлайди. Бундай йирик ишлаб чиқариш мажмуасини вақтинча тўхтатиш нафақат компания даромадларига, балки давлат бюджети тушумлари, экспорт ҳажми ва бандликка ҳам салбий таъсир кўрсатиши мумкин.

«Арзонида ол, қимматида сот»

Сўнгги икки йилда Ўзбекистон Марказий банки олтин захираларини бошқаришда бозор шароитига мослашувчан стратегияни қўллаётганини кўриш мумкин.

Мамлакат олти ой – 2025-йил сентябридан 2026-йил мартигача бўлган даврда умуман олтин экспорт қилмади. Бу даврда мамлакатнинг олтин-валюта захиралари 60,8 тоннани ташкил қилган.

Марказий банк эса ички бозордан, асосан Навоий кон-металлургия комбинати ишлаб чиқарган олтинни халқаро нархларда сотиб олди. Натижада йил бошидан буён 25 тонна олтин харид қилиниб, Жаҳон Олтин Кенгаши (WGC) маълумотларига кўра, Ўзбекистон Польшадан кейин дунёдаги иккинчи йирик соф олтин харидорига айланди.

2026-йилнинг апрель ойига келиб вазият ўзгарди. Халқаро бозорда олтин нархи тарихий юқори даражаларга кўтарилгач, Ўзбекистон бир ой ичида 1,5 миллиард долларлик олтин экспортини амалга оширди. Бу 2025-йил сентябридан буён қайд этилган илк йирик экспорт ҳисобланади.

Бироқ экспорт ҳажми аввалги йилга нисбатан анча кам бўлган. Масалан, 2025-йилнинг январь–апрель ойларида 5,48 миллиард долларлик олтин сотилган бўлса, 2026-йилнинг шу даврида бу кўрсаткич 1,5 миллиард доллар (қарийб тўрт баравар кам) ни ташкил этди.

Олтиндан тушган даромадлар инфляцияни ҳам ошириши, ҳам жиловлаши мумкин

Олтин экспортидан тушадиган даромадлар давлат бюджети учун катта молиявий имкониятлар яратади. Бироқ бу жараённинг иккинчи томони ҳам бор. Агар қўшимча даромадлар оқилона бошқарилмаса, улар иқтисодиётда инфляцион босимни кучайтириши мумкин.

Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) ҳам Ўзбекистон бўйича 2025-йилги Article IV миссияси якунларида айнан шу хавфга эътибор қаратган. Жамғарма экспертларига кўра, олтин нархининг кескин ўзгариши давлат бюджетига бевосита таъсир қилади. Нархлар юқори бўлган даврда ҳукумат кутилганидан кўпроқ даромад олади, нархлар пасайганда эса аксинча, бюджет тушумлари қисқаради. Агар давлат харажатлари ҳам айнан шу тебранишларга мос равишда ўзгариб борса, иқтисодиётдаги макроиқтисодий беқарорлик янада кучайиши мумкин.

Бу механизм қандай ишлайди?

Жараён оддий занжир асосида юз беради.

Аввало, жаҳон бозорида олтин нархи ошади. Натижада мамлакатнинг олтин экспортидан тушадиган даромади ҳам ортади. Давлат бюджетига режалаштирилганидан кўпроқ маблағ келиб тушади. Иқтисодиётда бу ҳолат «revenue overperformance», яъни кутилганидан юқори бюджет тушуми деб аталади.

Қўшимча маблағлар ҳисобига давлат инвестиция лойиҳалари, ижтимоий дастурлар ёки бюджет харажатларини кенгайтириши мумкин. Натижада иқтисодиётга кўпроқ пул киради, аҳолининг ва корхоналарнинг харид қобилияти ошади.

Талабнинг таклифга нисбатан тезроқ ўсиши эса нархларнинг кўтарилишига олиб келади. Иқтисодиётда бу талаб инфляцияси (demand-pull inflation) деб аталади.

Бундай вазиятда инфляцияни жиловлаш вазифаси Марказий банк зиммасига тушади. Регулятор одатда фоиз ставкаларини юқори даражада ушлаб туриш ёки ортиқча ликвидликни стерилизация қилиш орқали иқтисодиётдаги пул массасини назорат қилишга ҳаракат қилади.

2026-йилнинг биринчи чорагида айнан шундай ҳолат кузатилди.

Глобал бозорда олтин нархининг юқори бўлиши ҳисобига давлат бюджети даромадлари ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 35 фоизга ошди. Харажатлар эса 22 фоизга кўпайди. Натижада давлат бюджетида 7,7 триллион сўм профицит шаклланган.

Шу сабабли ХВЖ ҳукуматга давлат харажатларини олтин нархига бевосита боғлаб қўймасликни, яъни юқори даромадлар даврида ҳам эҳтиёткор фискал сиёсат юритишни тавсия қилган.

«Голландия касаллиги» хавфи нимада?

Олтин нархининг узоқ муддат юқори бўлиб қолиши яна бир хавфни юзага чиқаради. Бу иқтисодиётда «Голландия касаллиги» (Dutch disease) деб аталадиган ҳодисадир.

Мазкур назария илк бор 1970-yillarda Нидерландияда табиий газ экспортининг кескин ошиши ортидан юзага келган иқтисодий муаммоларни изоҳлаш учун қўлланилган.

Унинг моҳияти шундаки, ресурс экспортидан келаётган катта валюта оқими миллий валютани мустаҳкамлайди ёки қатъий курс шароитида ички нархларнинг ўсишига сабаб бўлади. Оқибатда бошқа экспорт тармоқлари — масалан, машинасозлик, тўқимачилик ёки тайёр саноат маҳсулотлари ишлаб чиқарувчилари халқаро бозорда рақобатбардошлигини йўқота бошлайди.

Натижада иқтисодиёт бир ресурсга кўпроқ таяниб қолади. Агар кейинчалик ушбу ресурс нархи кескин пасайса, мамлакат иқтисодиёти ҳам жиддий зарар кўриши мумкин.

Шу боис халқаро молия институтлари Ўзбекистон учун олтин экспортидан тушаётган қўшимча даромадларни жорий харажатларга эмас, балки иқтисодиётни диверсификация қилиш, саноатни ривожлантириш ва унумдорликни оширишга йўналтиришни муҳим вазифа сифатида кўрмоқда.

Олтин — инфляцияни жиловловчи омил ҳам

Олтин экспортидан тушадиган даромадлар иккинчи томондан Ўзбекистон иқтисодиётини ташқи хатарлардан ҳимоя қилувчи энг муҳим молиявий «ёстиқча» вазифасини ҳам бажаради.

Биринчи навбатда, бу миллий валюта барқарорлигида намоён бўлади.

Ўзбекистоннинг олтин-валюта захиралари қанчалик катта бўлса, Марказий банкнинг валюта бозоридаги имкониятлари ҳам шунчалик кенг бўлади. Глобал бозорларда ноаниқлик кучайган ёки хорижий валютага талаб ошган вазиятларда айнан ушбу захиралар сўм курсининг кескин қадрсизланишининг олдини олишга хизмат қилади.

Бу эса инфляцияга бевосита таъсир кўрсатади. Чунки Ўзбекистон истеъмол қиладиган кўплаб маҳсулотлар — ёқилғи, дори воситалари, техника, хомашё ва бошқа товарлар импорт қилинади. Агар сўм кескин қадрсизланса, ушбу маҳсулотларнинг нархи ҳам автоматик равишда ошади. Иқтисодиётда бу импорт инфляцияси деб аталади.Марказий банк инфляцияни қандай назорат қилади?

Олтин экспортидан мамлакатга катта миқдорда валюта кириб келиши иқтисодиётдаги пул массасини ҳам оширади. Агар бу маблағлар назоратсиз муомалага чиқиб кетса, нархларнинг ўсиши тезлашиши мумкин.

Шу сабабли Марказий банк стерилизация деб аталадиган пул-кредит инструментидан фойдаланади.

Бунда регулятор тижорат банкларидаги ортиқча маблағларни махсус молиявий инструментлар орқали вақтинча ўзига жалб қилади. Бунинг учун асосан 7 кунлик облигациялар ва overnight (бир кунлик) депозитлар қўлланилади.

Натижада иқтисодиётдаги ортиқча пул массасининг бир қисми муомаладан вақтинча чиқарилади ва инфляцион босим камаяди.

2026-йилнинг биринчи чорагида банк тизимидаги кунлик ўртача ортиқча ликвидлик 55,4 триллион сўмни ташкил этди. Таққослаш учун, 2025-йилнинг тўртинчи чорагида бу кўрсаткич 31,8 триллион сўм бўлган.

Ликвидликнинг бундай тез ўсиши фонида Марказий банк стерилизация ҳажмини ҳам сезиларли равишда кенгайтирди. Бу, аслида, олтин экспортидан иқтисодиётга кириб келаётган қўшимча пул маблағлари инфляцияга айланишининг олдини олишга қаратилган асосий механизмлардан биридир.Сўм курси нима учун муҳим?

Марказий банк тадқиқотлари миллий валюта барқарорлиги инфляцияни назорат қилишда қанчалик муҳим эканини ҳам кўрсатади.

Ҳисоб-китобларга кўра, сўмнинг номинал курси атиги 1 фоизга қадрсизланса, бу кейинги 10 ой давомида инфляцияни ўртача 0,2 фоиз пунктга ошириши мумкин.Ҳозирги вазият қандай?

Сўнгги икки йилда инфляция босқичма-босқич пасайиб бормоқда.

2024-йил якунида йиллик инфляция 9,8 фоизни ташкил этган бўлса, 2025-йил охирига келиб бу кўрсаткич 7,3 фоизгача тушди. 2026-йил июнь ойида эса инфляция 6,4 фоиз даражасида қайд этилди.

Бироқ ташқи хатарлар сақланиб қолмоқда.

Халқаро валюта жамғармаси Яқин Шарқдаги геосиёсий кескинлик ва нефть нархларининг ошиши фонида Ўзбекистон учун 2026-йилги инфляция прогнозини 6,5 фоиздан 6,8 фоизгача оширди.

Шунга қарамай, Марказий банк пул-кредит сиёсатини қатъий сақлаб қолмоқда. Асосий ставка 2025-йил март ойидан буён 14 фоиз даражасида қолдирилган. Бу инфляция даражасидан юқори бўлганлиги сабабли иқтисодиётда реал ижобий фоиз ставкаси сақланиб, нархлар ўсишини чеклаб келмоқда.

Эслатиб ўтамиз, аввалроқ Ўзбекистон олтин қазиб олишда ТОП-10 та давлатга кириши ҳақида ёзган эдик.