Орбан Венгриядаги сайловларда мағлуб бўлди: бу Россия учун нимани англатади?

Орбаннинг ўзи ва унинг вазирлари Кремл билан алоқаларини яшириб ўтиришмади ва буни прагматик мулоҳазалар билан изоҳлашди. Будапешт Киев билан очиқчасига зиддиятга борди, Россия нефтини сотиб олди ва Россияга қарши санкцияларга қарши чиқди. Хўш, мухолифат ҳокимият тепасига келиши билан энди нималар ўзгаради? BBC вазиятни таҳлил қилди.

Венгриядаги сайловлардан бир оз аввал «Bloomberg» агентлиги Путин ва Орбаннинг 2025 йил октябр ойидаги суҳбати стенограммасини эълон қилган эди: унда Орбан ўзини ҳаётини сақлаб қолган шерга ёрдам бераётган сичқонга қиёслаган. Орбан Путинни фойдаси тегиши мумкин бўлган ҳар қандай масалада «хизматингизга тайёрман» деб ишонтирган.

Бу «Орбанни ўз мамлакати манфаатларини ҳимоя қилувчи жуда прагматик ва самарадор нуқтаи назардан кўрсатади», — дея баёнот берди бу борада Путиннинг матбуот котиби Дмитрий Песков.

Овоз бериш арафасида ғарб оммавий ахборот воситалари Россия Орбаннинг қайта сайланишига фаол ёрдам беришга уринаётгани ҳақида ёзишди: бунда ахборот кампаниялари ва ҳатто, ғарб нашрлари манбалари таъкидлаганидек, Россия Ташқи разведка хизмати (СВР) томонидан ишлаб чиқилган суиқасд уюштириш режасидан фойдаланилган.

Ҳар қандай ҳолатда ҳам, Москванинг саъй-ҳаракатлари натижа бермади. Сайловларда мухолифат: Петер Мадяр ва унинг «Тиса» партияси ғалаба қозонди.

«Ҳар қандай ҳокимият алмашинуви ҳокимият алмашмаслигидан яхшироқдир. Айниқса, бир хил ҳокимият 16 йил ўтирганидан кейин, ҳар қандай янгиланиш нимадир янги, янгича руҳ олиб келади, янги одамларга имконият беради, — деб мулоҳаза юритади Берлиндаги Карнеги маркази илмий ходими Максим Саморуков. — Шунинг учун, албатта, содир бўлган воқеада ҳеч қандай ёмонлик йўқ. Фақатгина ушбу ҳокимият алмашинувидан ҳаддан ташқари кўп нарса кутиш ҳам керак эмас».

Орбан «энг тажовузкори», аммо ягонаси эмас

Орбан даврида Венгрия Россияга қарши санкциялар пакетларини ва Украинага ёрдамни блоклаш учун мунтазам равишда ўз вето ҳуқуқидан фойдаланиб келди.

«Венгрия Европа Иттифоқининг ташқи сиёсат масалаларида деярли энг нуфузли мамлакатларидан бири деган обрўга эга бўлди: ЕИнинг Украина ёки Россия йўналишидаги ҳар қандай ҳаракати Виктор Орбан бу борада нима дейишига боғлиқ бўлиб қолди», — деди BBCʼга Максим Саморуков. Бу обрў алдамчидир.

Аслида Орбан «Украинага ёрдам бериш ва Россияга босим ўтказишга қарши чиққанларнинг энг тажавузкори, энг овози баланди эди холос», деб ҳисоблайди Саморуков. Бироқ у бундай ягона эмас. Агар Европа Иттифоқида Виктор Орбаннинг фикрига шерик бўлган бошқа нуфузли кучлар бўлмаганида, унинг ветоси бу қадар узоқ ва муваффақиятли сақланиб тура олмас эди, деб ҳисоблайди эксперт. Энди эса унинг ўрнига Европа мейнстримига кимдир бошқа қаршилик қилади — масалан, Словакия етакчиси Роберт Фицо ёки мамлакатда бўлиб ўтадиган сайловларда муваффақият қозониш имкониятига эга бўлган россияпараст қарашдаги Болгария партиялари.

«Орбан Венгрияни Москванинг катта дўстига айлантирди дейиш хомхаёлдир, — деб таъкидлайди BBC билан суҳбатда «Балканист» лойиҳаси бош муҳаррири Олег Бондаренко. — Шунчаки прагматик ҳамкорлик бор эди. Венгрия Москванинг очиқ-ойдин дўсти бўлмаган».

Федерация Кенгаши вице-спикери Константин Косачёв сайлов якунларини шарҳлар экан, Орбаннинг мағлубияти Россиянинг Украина трекидаги манфаатларига салбий таъсир кўрсатишини, аммо бу тубдан ўзгариш ясамаслигини билдирди.

Карнеги марказидан Максим Саморуков ҳам кескин ўзгаришларни кутиш керак эмас, деб ҳисоблайди.

«Ҳозир Россияга қарши бир талай янги санкциялар жорий этилиб, нафас олиш йўлларини буғиб қўйишади ёки Украинага фронтда бурилиш ясайдиган даражада кўп ёрдам беришади, деган гап бўлмайди», — деб ишонч билдиради у.

Ҳозирги шароит Европанинг Украинага иштиёқ билан ёрдам беришига ва Россияга босим ўтказишига ёрдам бермайди.

«Энергия ташувчилар нархининг ошиши, Форс кўрфазидаги уруш, АҚШ билан қарама-қаршиликлар ва Европа Иттифоқининг ички муаммолари — буларнинг барчаси Украинага янги ёрдам ажратиш ва Россияга қарши санкцияларни кучайтириш шартларини фақат ёмонлаштиради, — дейди Саморуков. — Бундай шароитда Европадаги кўпчилик ҳар қандай ветога, ҳатто энг кичик мамлакатларникига ҳам ёпишиб олишга тайёр бўлади, чунки бу уларга ҳеч нарса қилмаслик учун қонуний баҳона беради».

Бундан ташқари, сўнгги бир неча йил ичида Орбан ўз рақиби Петер Мадярни Киевга биринчи имконият туғилиши билан ҳамма нарсани топширишга тайёр бўлган Украина агенти қилиб кўрсатди.

«Шундай экан, Мадяр дарҳол буларнинг барчасини амалга оширишга ва Орбаннинг айбловлари асосли бўлганини, ўзининг ҳақиқатан ҳам украинапараст сиёсатчи эканини исботлашга киришмаса керак», — деб тахмин қилади Саморуков.

Нефт масаласи нима бўлади?

Экспертлар Орбан давридаги Россия-Венгрия муносабатлари жуда прагматик бўлган деган фикрда якдилдирлар. Ва бу ерда ўзгаришлар учун майдон у қадар катта эмас.

«Венгриянинг Россия нефти ва газига қарамлиги ўн йиллар давомида шаклланган, — дейди Саморуков. — Ва Орбан бу қарамликдан фойда кўрган, мамлакати энергетикасида иқтисодий муаммоларга дуч келмаслик учун Кремл билан конструктив ҳамкорлик излаган Венгриянинг биринчи раҳбари эмас».

Ҳозир Венгрия «Турк оқими» орқали олаётган Россия газини бошқа мамлакатларга фаол равишда қайта сотмоқда. У ерда «Пакш-2» атом электр станцияси қурилмоқда, унга Россиядан 10 миллиард евро имтиёзли кредит киритилган.

«У «Пакш» АЭС қурилишини бекор қиладими? Бу АЭС Москвага қараганда Венгрияга кўпроқ керак, — деб мулоҳаза юритади Олег Бондаренко. — Россия нефти ва газини сотиб олишни тўхтатадими? Унда энергия ресурсларини қаердан олади?»

Бондаренконинг тахминича, ўзгарадиган битта воқеа бор. Гап «Газпромнефт» томонидан NIS (Сербия нефть саноати) компаниясидаги назорат улушини Венгриянинг MOL компаниясига сотилиши ҳақида бормоқда.

«Бу сиёсий сотув бўлгани ва у Орбан учун қилинаётгани тушунарли эди, — деб ҳисоблайди эксперт. — Лекин у амалга ошмади. Музокаралар олиб борилмоқда ва энди, менимча, бу битим имзоланмайди. Мадяр даврида Москва ва Будапешт муносабатлари ўзгарадиган ягона тушунарли банд мана шу».

Орбан ҳақиқатан ҳам мамлакатни миллий манфаатлар йўлида Москвага энергетик қарам қилиб қолдирганмиди, деган мавзуда узоқ баҳслашиш мумкин, дейди Саморуков. Аммо гап шундаки, Орбан тизими кўп йиллар давомида Венгриянинг иқтисодий ўсишини таъминлаб келди.

«Уни муаммосиз ва ҳеч қандай коррупцияга, ҳеч нарсага эътибор бермай қайта сайлашарди, чунки мамлакатда кучли иқтисодий ўсиш бор эди, ҳаммани ҳамма нарса қаноатлантирарди», — дейди эксперт.

Сўнгги тўрт йил ичида Венгрия иқтисодиёти ўсмаяпти, Орбаннинг Брюссел билан зиддияти туфайли бир неча миллиард евролик Европа субсидиялари Венгрияга етиб келмай «осилиб» қолган. Янги ҳукуматнинг устувор вазифаси энди Европа Иттифоқи субсидияларини «музлатишдан чиқариш» бўлади.

«Венгрия каби кичик иқтисодиёт билан Европа Иттифоқи билан нормал муносабатларга эга бўлиш ва Европа бюджетидан ёрдам олиш фойдалироқ, — дейди Саморуков. — Бу ҳам Россиядан қандайдир чегирма билан газ олиш каби миллий манфаатдир».

Давлат аппаратида тозалашлар бўлмайди

«Тиса» — Орбан ва унинг «Фидес»идан етишиб чиққан ўша ҳукмрон элита вакилларидан иборат партия. Қолаверса, партия жуда кичик, шунинг учун яқин орада давлат аппаратининг катта қисмида улкан кадрлар ўзгариши бўлмайди.

«Уларда ҳокимият тепасидаги узоқ йиллар давомида Орбан партияси билан жипслашиб кетган улкан давлат аппаратини бутунлай тозалаш учун кадрлар ресурси йўқ, — деб мулоҳаза юритади Саморуков. — Ва, катта эҳтимол билан, янги ҳукумат шаклланганидан кейин ҳеч қандай шов-шувли коррупцион қамоқларни кўрмаймиз».

Венгриядаги кўпчилик «Тиса» учун овоз бергани мухолифат сайловчилари Киевга ҳар қандай ён беришга ва Украина масаласида ҳар қандай Европа ташаббусини қўллаб-қувватлашга тайёр дегани эмас.

«Аслида, агар «Тиса» тарафдорлари ичидаги сўровномаларга қарасак, уларнинг учдан бир қисмидан кўпроғи Украинани Венгрия учун таҳдид деб ҳисоблайди», — деб таъкидлайди Саморуков.

Кремлда аллақачон «венгер халқининг танловини ҳурмат қилишлари» ва Венгрия билан «прагматик алоқаларни» давом эттиришга тайёр эканликларини билдиришди. Бироқ Мадярни ғалаба билан табрикламасликка қарор қилишди, чунки Россия президенти матбуот котиби Дмитрий Песков тушунтирганидек, Венгрия — дўст бўлмаган мамлакат.