Қирғизистонда исломий молия инструментлари. Фуқаролик кодексига ўзгартиш киритилмоқда

Қирғизистон парламенти (Жогорку Кенеш)нинг молия, бюджет, тадбиркорлик ва рақобатни ривожлантириш қўмитаси депутатлар томонидан киритилган «Қирғиз Республикаси Фуқаролик кодексига ўзгартишлар киритиш тўғрисида»ги қонун лойиҳасини кўриб чиқди.

Қонун лойиҳаси ташаббускорларидан бири, депутат Илимбек Қубанчбековнинг таъкидлашича, таклиф этилаётган ўзгартишлар мамлакатда исломий молия инструментларини ривожлантиришга қаратилган. Унинг сўзларига кўра, ҳужжат муробаҳа шартномаси предметига бўлган мулк ҳуқуқини бевосита мижоз номи билан рўйхатдан ўтказиш имконини назарда тутади. Шунингдек, мулк сотиб олишда шериклик шакли сифатида камайиб борувчи мушорака шартномасини қўллашни кенгайтириш таклиф этилмоқда.

Қайд этилишича, мазкур ўзгартишлар исломий тамойилларга асосланган молиялаштириш тизимини такомиллаштиришга қаратилган. Кутилмоқдаки, янгиликлар исломий молиявий инструментларни ривожлантириш учун ҳуқуқий асос яратади ва мамлакат иқтисодиётига инвестициялар жалб қилиш имкониятларини кенгайтиради.

Қонун лойиҳаси учинчи ўқишда кўриб чиқилиб, депутатлар томонидан қабул қилинди.

Муробаҳа шартномаси нима?

Муробаҳа бу ислом банкларида энг кенг тарқалган молиялаштириш усули бўлиб, у аслида «олди-сотди» шартномасидир. Бунда банк мижоз учун зарур бўлган товарни (масалан, уй, машина ёки хомашё) сотиб олади ва уни мижозга маълум бир устама ҳақ (фойда) билан муддатли тўлов асосида сотади. Банк товарни неча пулга олганини ва унинг устига қанча фойда қўяётганини мижозга очиқ айтади. Банк аввал товарни сотиб олиб, унга эгалик ҳуқуқини қўлга киритиши шарт, шундан кейингина мижозга сотади.

Бу ерда пул қарзга берилмайди, балки товар сотилади. Шу сабабли кечиктирилган тўлов учун фоиз ҳисобланмайди (лекин жарималар хайрияга йўналтирилиши мумкин). Мисол учун, сизга «100 млн» сўмлик техника керак. Банк уни сотиб олади ва сизга «120 млн» сўмга 2 йилга бўлиб тўлаш шарти билан сотади. 20 млн сўм банкнинг хизмат ҳақи ёки фойдаси ҳисобланади.

Мушорака шартномаси нима?

Мушорака бу икки ёки ундан ортиқ томонларнинг лойиҳа ёки бизнесга сармоя (капитал) билан кириши ва натижада кўрилган фойда ёки зарарни ўзаро тақсимлашидир. Бу анъанавий акциядорлик жамияти ёки қўшма корхона моделига яқин келади. Фойда олдиндан келишилган нисбатда (масалан, 50/50 ёки 40/60) тақсимланади. Бу нисбат қўшилган сармоя миқдорига мос бўлиши шарт эмас.

Зарар кўрилса, у фақат ҳар бир шерикнинг қўшган сармояси миқдорига қараб тақсимланади. Бу ислом молиясидаги «адолат тамойили»нинг асосидир.

Шерикларнинг барчаси бизнесни бошқариш ҳуқуқига эга, лекин ўзаро келишувга кўра бошқарувни бир кишига ишониб топширишлари ҳам мумкин.

Ўзбекистонда ислом молияси

Жорий йил 27-март куни қабул қилинган қонун билан Ўзбекистоннинг айрим қонун ҳужжатларига исломий банк фаолиятини амалга оширишннг ҳуқуқий асосларини белгиловчи қўшимча ва ўзгартиришлар киритилди. Исломий молия фаолияти доирасида кўчмас мулкларни молиявий ижарага (исломий ижарага) берувчи банклар ва микромолия ташкилотлари мол-мулк солиғи тўловчилари деб эътироф этилади. Қонун расмий эълон қилинган кундан 3 ой ўтгач кучга киради.

Ўзбекистонда исломий молия тизимининг жорий этилиши жараёнлари ҳақида VAQT.UZнинг «Ислом молияси» подкасти орыали батафсил билиб олишингиз мумкин.