Tashiyevning biznes-imperiyasi tahdid ostida

Qirg‘iziston Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasining sobiq rahbari Qamchibek Tashiyev bosh qudrat idorasini boshqargan paytda jinoyatchilikka qarshi kurash, xususiylashtirilgan mulkni «qaytarish» va «kusturizatsiya» bilan e’tiborga tushgan. Endilikda ushbu amaliyot uning o‘z yaqinlariga ham tahdid solishi mumkin. Bu haqda Qirg‘izistondagi «Kloop» nashri yozdi.

2020-yil oktabrda Sadir Japarovning Qirg‘izistonda hokimiyatga kelishidan so‘ng «kusturizatsiya» deb ataluvchi yangi atama paydo bo‘ldi. Bu termin mamlakatda iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashda yangi yondashuvni anglatadi. U qirg‘izcha «kusturuu» (qustirish) so‘zi va ruscha «-zatsiya» qo‘shimchasining birlashmasidan iborat. «Kistirizatsiya» deganda iqtisodiy jinoyat sodir etgan fuqarolar hukumatga pul va/yoki mulk shaklida «ixtiyoriy xayriya» qilib, zararni qoplash jarayoni тushuniladi. Bu xayriyalar evaziga gumon qilinuvchilar javobgarlikdan qochish imkoniga ega bo‘ladi. Qaytarilgan mablag‘ esa to‘g‘ridan to‘g‘ri Moliya vazirligi hisoblariga emas, balki Tashiyev nazorat qilgan Qirg‘iziston Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi maxsus hisob raqamiga o‘tkazilgan.

Biznesmenlar va sobiq rasmiylar jinoyat ishlari ochilgandan so‘ng aktivlaridan ayrilgan. Rasmiy xabarlarda ularning mulki milliylashtirilgani aytilgan. Ammo «Kloop» va «Temirov Live»ning yozishicha, bu shaxslarning mulki Tashiyevga yaqin odamlarning xususiy mulkiga o‘tgan. Bu odatda, avvalgi egalari Qirg‘iziston Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi hibsxonasida o‘tirgan paytda sodir bo‘lgan.

Endi Japarov bilan tandem tarqalgan va Qamchibek Tashiyev mamlakatdan ketganidan so‘ng, yangi kusturizatsiyaning «bumerang» ta’siri mamlakatning asosiy qudrat idorasi rahbari siyosiy benefitsiarlariga urishi mumkinligi aytilmoqda. Bu jarayon qanchalik tez sodir bo‘lishi aniq emas, ammo prezident Qirg‘iziston Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi sobiq rahbarining atrofidagi odamlardan aktivlar olib qo‘yishi ehtimoli katta.

«Sadir Japarov o‘tgan besh yil ichida kelajakda hokimiyatni talashish imkoniyati bo‘lgan har kimdan resurslarni olgan va buni Tashiyev yordamida amalga oshirgan», – deb yozadi «Kloop».

Shayirbek, Tay‑Muras va boshqalar

2023-yilda Bishkekda Qamchi Kolbayev Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi xodimlari tomonidan otib o‘ldirildi. Uning o‘ldirilishi ortidan ko‘p biznesmenlar Kolbayev jinoiy to‘dasini moliyalashtirganlikda ayblanib, qo‘lga olindi (bu ayblov qanchalik asosli bo‘lgani bahsli: Kolbayev davrida «qopqoq» uchun to‘lamaslik imkoni kam bo‘lgani aytiladi).

Jinoiy to‘dani moliyalashtirishda ayblanganlar orasida qimmat turarjoy va Chuy viloyatidagi Nasonovskoye oltin koni egalaridan biri bo‘lgan biznesmen Azret Bootayev bor edi. Bootayev Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi xodimlari tomonidan qo‘lga olinganidan so‘ng, faqat mulki davlat daromadiga o‘tkazilgani bilan cheklanmadi. Uning koni Qamchibek Tashiyevning do‘sti Aybek Alibaevga tegishli «Konsulere grupp» xususiy kompaniyasiga o‘tdi. Mulk huquqining o‘tishi sobiq egasi Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi hibsxonasida o‘tirgan paytda sodir bo‘lgan.

Tashiyevga yaqin shaxslar boyib ketishining yana bir holati Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi tomonidan sobiq politsiya boshlig‘i Jalil Atambayev qo‘lga olingani bilan bog‘liq bo‘ldi. U noqonuniy boyishda ayblangan edi. Uning benzin stansiyalari Aqilbek Mamatov brendi ostida yoqilg‘i sota boshladi. Mamatov mamlakatdagi eng yirik «Red Petroleum» zapravka tarmog‘i va yana 17 ta kompaniyaga ega. Mamatov Tashiyev bilan birga Qirg‘iz futbol ittifoqi boshqaruvida faoliyat yuritadi. 2024-yilda u Tashiyev oilasining neftbazasi egasiga aylandi.

«Kloop» xabar berishicha, shu vaqtga qadar Mamatovning neft kompaniyalari ko‘p marotaba davlat tenderlarini g‘olib bo‘lib, qonunni buzgan, ammo huquqni muhofaza qiluvchi organlar bu holatni tekshirishga reaksiya qilmagan.

Ammo Tashiyev atrofidagi boylikka oid OAV tekshiruvlariga butunlay reaksiya bo‘lmagan deb bo‘lmaydi. Jurnalistlar davlat organlari, jumladan Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi tomonidan bosimga uchragani aytiladi.

Masalan, «Temirov Live» tahlilchilari Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi rahbarining ukasi Shayirbek Tashiyev bilan bog‘liq «Region Oyl» kompaniyasi 3 kunda davlatga tegishli «Kirgiz Petroleum Kompani»dan mazut qayta sotishdan 37 mln som daromad olgan. Bu tekshiruvdan so‘ng redaksiyada tintuv o‘tkazildi. Nashr asoschisi Bolot Temirovga nisbatan to‘rtta jinoyat ishi qo‘zg‘atildi va mamlakatdan deportatsiya qilindi.

Tashiyev atrofidagi odamlar boyib borishda davom etdi. U maxsus xizmatni boshqarganidan so‘ng o‘g‘li Tay-Muras Tashiyev davlat xaridlarida muvaffaqiyat qo‘lga kirita boshladi. Uning «Moka Grupp» kompaniyasi davlat tenderlarini g‘olib bo‘ldi. 2021-yilda Tay‑Muras Tashiyev «Tomas va Ko» kompaniyasi direktori o‘rinbosari sifatida Jalolobod shahar keneshiga saylovda ishtirok etgan va kompaniya davlat xaridlarini o‘nlab million som miqdorida yutib olgan.

Tay‑Muras faqat tenderlarda emas, boshqa loyihalarda ham muvaffaqiyatli bo‘ldi. «Tez Jol» va «Jagalmay» kompaniyalari uning ishtirokida O‘zganda to‘siqli to‘lovli yo‘l qurdi. «Jagalmay»dagi hamkorlardan biri sobiq transport vaziri Nurlan Sulaymanov bo‘lib, u vazifasini suiste’mol qilishda ayblangan. «Temirov Live» tekshiruvidan so‘ng Tay‑Muras loyihadan chiqishini e’lon qildi.

Tashiyevning jiyanlari Tolkunbek Kanibekov va Siymik Tinibekov ham davlat xaridlaridan daromad olgan. 2025-yil 2-dekabrda ularning «Jelezobeton stroy» va «Tez Jol» kompaniyalari transport vazirligi va Sarmoyalar bo‘yicha milliy agentlik bilan Too-Ashuu dovonida «Kelechek» alternativa tunneli qurilishida ishtirok etish to‘g‘risida shartnoma imzoladi. Loyiha umumiy qiymati 640 mln dollar. 1 km tunnel qiymati 10 yil avval transport vaziri tomonidan 60-65 mln dollar deb baholangan.

Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi sobiq rahbarining ukasi Shayirbek Tashiyevga yaqin hamkor, sobiq deputat Jusupbek Korgonbay uulu 2022-yilda hujjatlarni qalbakilashtirish orqali qo‘lga kiritilgan ko‘mir koni egasiga aylandi. Oldingi mulkdor oilasining konni sud orqali qaytarishga urinishlari natija bermadi. Korgonbay uulu parlamentda Qamchibek Tashiyevni faol qo‘llab-quvvatlagan.

Futbolchilar, qurilishchilar, bozorkomlar

«Kloop»ning yozishicha, «muvaffaqiyatli biznesmen» bo‘lganlar faqat Qamchibek Tashiyevning yaqin qarindoshlari emas, balki uning do‘stlari ham edi. Nashr 2023-yilda hukumat «Kloop»ga qarshi repressiyalarni boshlaganini, bu Jaloloboddagi «Barselona» futbol akademiyasi haqidagi tekshiruv chiqishi bilan bog‘liq ekanini qayd etgan. Akademiyani «JalGrupp Aziya» kompaniyasi qurgan, uning asoschilari Qamchibek Tashiyevning do‘stlari Aybek Alibaev va Kanatbek Abdukadirov, shuningdek, Rakatbek Asanbayev edi.

Keyin ma’lum bo‘ldiki, Bishkekda ikkinchi «Barselona» akademiyasini qurish bahonasida Aybek Alibaev davlat yerlarida ham shu nomli ko‘pfunksiyali turarjoy majmuasini qurmoqda. Qurilishda Qamchibek Tashiyevning qarindoshlari va yaqinlariga qarashli kompaniyalari ishtirok этgaн: «JalGrupp Aziya», «Konsulere Grupp», «Muras Global Aziya», «Jelezobeton Stroy», «GSA «Resurs Stroy Kompani», «Stroitelnaya kompaniya «Xay Tien»».

Aybek Alibaev avval Kurmanbek Bakiyevning ishlarini boshqaruvchi o‘rinbosari bo‘lgan. Bakiyev kabi, 2010-yilgi aprel inqilobidan so‘ng Yevropaga ketib, uzoq vaqt yashagan.

Qamchibek Tashiyev hokimiyatga kelgandan so‘ng Alibaev Qirg‘izistonga qaytdi va tezda aktivlar to‘pladi. 2025-yilda ijtimoiy tarmoqlarda Qamchibek Tashiyev Slovakiyaning «Trenchin» futbol klubi aksiyalarining 10 фоизини sotib olgani haqida ma’lumot tarqadi. Aybek Alibaev buni rad etdi va aksiyalarning «Muras United» kompaniyasi tomonidan olinganini aytdi. Shu vaqtda ma’lum bo‘ldiki, Qamchibek Tashiyevning o‘g‘li Emir-Xan Kidirshaev klub bilan shartnoma imzolagan. Emir-Xan avval Qirg‘iziston yoshlar terma jamoasi kapitani edi. «Muras United» kompaniyasi direktori Kanatbek Abdukadirov hisoblanadi — Qamchibek Tashiyev oilasining uzoq muddatli biznes hamkori va Qirg‘iziston futbol ittifoqi vitse-prezidenti.

Tashiyevning yana bir do‘sti va qarindoshi — Jenishbek Toktorbayev. U Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi bilan bog‘liq «Ata-Jurt» partiyasidan parlament deputati bo‘lgan, so‘ngra Ўш shahri meriga aylangan. Davlat lavozimi uning biznesi bilan shug‘ullanishiga to‘sqinlik qilmagan. «Best xaus grand» kompaniyasi, Toktorbayevning bilvosita mulki sifatida, Jalolobod va O‘shda Davlat ipoteka kompaniyasi uchun 10 ta turarjoy majmuasini qurmoqda.

«Best xaus grand» Jалолободda Toktogul ko‘chasi, 51-uyda ro‘yxatdan o‘tgan. Ilgari bu yerda Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi viloyat boshqarmasi binosi joylashgan. 2023-yilda bino va yer Kanatbek Abdukadirov mulkiga o‘tdi. U bu yerda 9 qavatli turarjoy uyini qurdi. Uyni Toktorbayevga yaqin «LEGION» qurilish firmasi barpo etdi.

Tashiyevga yaqin shaxslarning ma’muriy resurslar orqali boyib ketishi jamoaviy ishi yana bir voqea bilan tasdiqlanadi. 2025-yil yozda Ўш meriyasi, J. Toktorbayev rahbarligida, xususiy «Kelechek» bozori va shahar markazidagi boshqa bozorlardagi savdogarlarni yangi bozorga ko‘chirishga majbur qildi. Eski bozorlar yerlari Davlat ipoteka kompaniyasiga berilishi mumkin edi. Savdogarlarga yo‘qotilgan savdo joylari uchun kompensatsiya berilmadi, yangi bozordagi joylar esa ularning o‘zi hissasiga taklif qilindi. Shu sxema orqali daromad oluvchilardan biri – yangi bozorning noma’lum hammulkдори, O‘sh shahar keneshi deputati Zamirbek Tolubayev. U Shayirbek Tashiyevning do‘sti va Elmirbek Kidirshaev bilan «Dos Gidro» kompaniyasida sherik.

Qirg‘izistondagi eng yirik ikkinchi bozor «Kara-Suu» Japarov-Tashiyev davrida bozorkom Nurbek Ergeshov qo‘liga o‘tdi. Savdogarlarning aytishicha, Ergeshov ulardan doim «ulush» talab qiladi, mulklarini buzadi va olib qo‘yadi, tahdid qiladi va hatto urishadi. Buning barchasini Қамчибек Tashiyev nomidan amalga oshiradi. Bozor hududida savdo markazi qurish uchun Ergeshov onasiga tegishli «Torgoviy rinok Kara-Suu» kompaniyasi bilan xususiy-davlat sherikligi shartnomasi imzoladi.

Shu bilan birga, Қамчибек Tashiyev o‘zini jamiyatda saxiy xayriyachi sifatida ko‘rsatardi. Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi rahbari etib tayinlangach, u muhtojlarga o‘nlab avtomashinalar, kvartiralar va uylarni sovg‘a qildi. Bu sovg‘alar qaysi mablag‘lardan olingani noma’lum.

Hokimiyatga kelgunga qadar Tashiyev oilasi «Region TV» va «Nur TV» telekanallari, «Tomas» zapravka tarmog‘i, Jalolobod (Manas) neftbazasiga ega edi. 2025-yilda Tashiyev neftbazani sherigi Akilbek Mamatovga sotdi. U vaqtda Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi rahbari sotuvdan tushgan mablag‘ bilan o‘zи tug‘ilgan Suzak tumanida tug‘ruqxona qurganini ma’lum qilgan.

Japarov uchun ham olib qo‘ygan

Qayd etilishicha, jinoiy moddalar bilan ayblangan boylardan aktivlarni konfiskatsiya qilayotganda, Qamchibek Tashiyev o‘z do‘sti Sadir Japarovni ham unutmagan. Prezidentning yaqinlari va qarindoshlari Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi tomonidan ushlangan tadbirkorlar mulkining egasi bo‘lib ketgan.

«Kusturizatsiya» kampaniyasi sobiq bosh vazir o‘rinbosari Kibanichbek Jumaliyev 2021-yilda korrupsiya ayblari bilan Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi xodimlari tomonidan ushlanishi bilan boshlangan. Jumaliyev ko‘p millionli aktivlarga ega edi, jumladan sement zavodi. Maxsus xizmati tomonidan ushlangandan so‘ng, Jumaliyev zavodni davlatga topshirganini aytdi. Ammo keyin ma’lum bo‘ldiki, zavod davlatga emas, prezident ishlarini boshqaruvchi Kanibek Tumanbayevga yaqin shaxsga tegishli xususiy kompaniyaga o‘tgan. Bu vaqtda Jumaliyev hibsxonada o‘tirgan edi.

2024-yilda Tumanbayevga yaqin shaxs Jumaliyevning sement zavodini xitoylik tadbirkor, uyg‘ur millatiga mansub Xabibulla Abdukadirovga sotdi. U «bojxona qiroli» Rayimbek Matraimovning biznes sherigi edi, hozir esa Japarovning o‘g‘li do‘stlari bilan biznes olib bormoqda.

Shu yili, Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi xodimlari Qamchi Kolbayevni yo‘q qilganidan so‘ng, Tashiyev idorasi Kolbayevning jinoiy тўdaсини moliyalashtirganlikda ayblangan bir qator tadbirkorlarni ushladi. Bir yil o‘tgach ma’lum bo‘ldiki, ushlanganlar aktivlari prezident Sadir Japarovning yaqinlariga o‘tgan. Jumladan, Bishkekdagi «Madina» bozori, JBI zavodi, Kamvolno-sukon kombinati va sport-ta’lim «San siti».

Bu aktivlardan yana biri Kara-Baltinskiy zavod bo‘lib, u tadbirkor Sharshenbek Abdikyerimovga tegishli bo‘lgan, so‘ngra «bojxona qiroli» Rayimbek Matraimovning o‘g‘liga o‘tgan.Abdikyerimov va Matraimovga qarshi jinoiy ish qo‘zg‘atilgandan so‘ng zavod Azat Burkanovga va sobiq prezident Askar Akayevning nevarasiga o‘tdi.

Japarovga qo‘llab-quvvatlaganlarga ham aktivlar berilgan. 2020 yilda parlament deputatlariga «Japarov uchun tortib olaman» deb tahdid qilgan qurilishchi Adilbek Asanovga Bishkek va O‘sh shaharlarida joylashgan qimmatli yer uchastkalari topshirilgan. Ilgari ham ushbu yerlar Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi tomonidan ushlangan va boshqa hukumat organlari tomonidan jinoiy javobgarlikka tortishgan.

2021 yilda Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi sobiq mer Aziz Surakmatovni hibsga oldi. Amaldor jinoiy javobgarlikdan pul to‘lab qutulganidan so‘ng, «Kloop» Japarovning kelini Burul Киштобаеva Surakmatovlar oilaviy biznesiga kirganini ma’lum qildi.

Prezidentning opasi Raykan Japarova Markaziy Osiyodagi eng yirik bozorlardan biri «Dordoy» egasi Askar Салимбековning o‘g‘li biznesiga sherik bo‘ldi. Bu esa «Dordoy» rahbarining tug‘ishgan akasi va ko‘plab aktivlar egasi Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi tomonidan hibsga olinganidan keyin sodir bo‘ldi.

Biroq Japarov atrofidagilarga, Tashiyev atrofidagilardan farqli o‘laroq, «kusturizatsiya» qo‘llanilishi ehtimoli past ekani aytiladi.