Tramp Eronga qarshi «tarixdagi eng halokatli iqtisodiy operatsiya»ni e’lon qildi

AQSH prezidenti Donald Tramp Eronga qarshi «eng halokatli iqtisodiy operatsiya» boshlanganini e’lon qildi. Bu qaror ikki davlat o‘rtasida besh oydan ortiq davom etayotgan urushni tugatishga qaratilgan muzokaralar boshi berk ko‘chaga kirib qolgan bir paytda qabul qilindi.

Chorshanba kuni Tramp o‘zining «Truth Social» tarmog‘idagi sahifasida Eron kelishuvga erishish imkoniyatini qo‘ldan boy berganini va endi mamlakat «misli ko‘rilmagan ko‘lamdagi iqtisodiy urush hamda yakkalanish» girdobida qolishini yozdi. Shu bilan birga, u Eron bilan iqtisodiy hamkorlik qiluvchi har qanday davlatga nisbatan qat’iy sanksiyalar qo‘llash bilan tahdid qildi.

«O‘z moliya institutlari, korxonalari, aeroportlari yoki davlat idoralari orqali Eronga biror ko‘rinishda ko‘mak beradigan HAR QANDAY davlatning o‘zi JUDA OG‘IR iqtisodiy oqibatlarga duch keladi. Neft kontrabandasi, svop liniyalari, pul o‘tkazmalari, valuta ayirboshlash shoxobchalari, kemalarni ro‘yxatga olish va soxta kompaniyalar — bularning barchasi HOZIROQ to‘xtatilishi shart. Kimni nazarda tutayotganimni juda yaxshi bilasiz. Bu haqiqiy IQTISODIY QIYOMAT bo‘ladi. Eron tahdidini yakkalash va mag‘lub etish uchun barcha ittifoqchilarimiz AQSH bilan birlashishi kerak», — deb yozdi u.

Bu Trampning Eronga iqtisodiy sanksiyalar bilan birinchi marta tahdid qilishi emas. Uning ma’muriyati aprel oyidan buyon Tehronni yakkalash va daromad manbalarini to‘sib qo‘yishga qaratilgan «Iqtisodiy g‘azab operatsiyasi» doirasida Eronga qarshi bosim kampaniyasini olib bormoqda.

Tehronning energiya eksportidan oladigan tushumlarini kesish maqsadida, AQSH bunga qadar ham Eronning neft, dengiz qatnovi va moliya sektorlariga nisbatan keng qamrovli sanksiyalar joriy qilgan edi. Shuningdek, Eron portlariga dengiz qamali o‘rnatilib, mamlakatga o‘z neftini xorijga sotishda ko‘maklashgan kompaniyalar, vositachilar va tankerlar nishonga olingan.

Umidsizlik

Eron rasmiylari bunga zudlik bilan munosabat bildirmadi. Mahalliy ommaviy axborot vositalari esa Trampning bayonotida hech qanday yangilik yo‘qligini ta’kidlab, unga unchalik e’tibor qaratmadi.

«IRIB» davlat teleradiokompaniyasi mazkur bayonot «harbiy tajovuzning muvaffaqiyatsizligi» ortidan yangraganini ma’lum qildi.

Yarim rasmiy «Tasnim» axborot agentligi esa bu holat «yangilik emasligi, chunki Qo‘shma Shtatlar yillar davomida Eron bilan har qanday moliyaviy va iqtisodiy aloqalarni to‘sib qo‘yishga urinib kelayotganini» qayd etdi. Shuningdek, agentlik Eron «bunday cheklovlarni aylanib o‘tishni allaqachon o‘rganib olganini va bu borada katta tajriba to‘plaganini» ta’kidladi.

Boshqa bir yarim rasmiy nashr — «Fars» axborot agentligi ham Trampning da’volarini «xomxayol» deb atadi. Agentlik AQSH shu paytgacha Eronning «muqarrar qulashi» va harbiy jihatdan yo‘q qilinishi haqida bir necha bor jar solganini, biroq hech qanday amaliy natijaga erisha olmaganini eslatib o‘tdi.

«Al Jazira» muxbiri Mayk Xannaning so‘zlariga ko‘ra, Trampning bu galgi qadami fevral oyida boshlangan mojaroning boshi berk ko‘chaga kirib qolgani va u «ma’lum ma’noda umidsizlikka tushganidan» dalolat beradi.

Uning ta’kidlashicha, eng avvalo, «Tramp Eronga shu paytgacha qo‘llanilmagan yana qanday iqtisodiy bosim o‘tkaza olishi mumkin?» degan savol tug‘iladi. Shu sababli, bu bayonot Eron rasmiylariga «navbatdagi quruq po‘pisa»dek tuyulishi ehtimoli yuqori.

«Eronga qarshi iqtisodiy choralarni kuchaytirishga qaratilgan bu harakatning qanchalik samara berishini baholash uchun bizda yetarli ma’lumot yo‘q. Shunday bo‘lsa-da, Tramp bu qadami orqali jamoatchilik oldida qat’iy pozitsiyaga ega siyosatchidek ko‘rinishga umid qilmoqda», — dedi Xanna.

Xitoy bilan bog‘liq muammo

Trampning bu bayonoti Eronning asosiy savdo hamkorlaridan biri bo‘lgan Birlashgan Arab Amirliklari Tehron bilan barcha moliyaviy aloqalarni to‘xtatganidan bir necha soat o‘tib yangradi. Bundan oldinroq BAA Eronni o‘z hududiy suvlari tomon ikkita ballistik raketa uchirganlikda ayblagan edi.

Brandeis universitetining Yaqin Sharq iqtisodiyoti bo‘yicha professori Nodir Habibiyning ta’kidlashicha, Tramp Xitoyda «hanuzgacha Eron neftini sotib olayotgan so‘nggi guruh — mustaqil kichik neftni qayta ishlash zavodlariga xizmat ko‘rsatuvchi moliya institutlarini nishonga olishi mumkin».

Tahlilchining fikricha, Tramp nishonga olishi mumkin bo‘lgan Eronning boshqa yirik savdo hamkorlari ro‘yxatiga Xitoy, Iroq va Turkiya ham kiradi.

Habibiyning qo‘shimcha qilishicha, AQSH uchun Eronning Turkiya, Iroq va Markaziy Osiyo davlatlari bilan quruqlikdagi savdosiga nisbatan to‘liq cheklovlar joriy etish ham oson kechmaydi.

«Obsidian Risk Advisor» kompaniyasining boshqaruvchi direktori Brett Eriksonning fikricha, Tramp tahdid qilayotgan choralarning shu paytgacha qo‘llanilmay kelgani, ularning qanchalik xavfli ekanidan dalolat beradi.

«Agar bu choralar Tramp ma’muriyati uchun xavf va foyda nuqtai nazaridan maqbul bo‘lganida edi, ular allaqachon amalga oshirilgan bo‘lardi», — dedi u.

Eriksonning so‘zlariga ko‘ra, Xitoy banklari «Tramp qo‘llay oladigan eng ta’sirchan va eng kuchli vosita» hisoblanadi.

«BAAning kecha Eron bilan biznesni to‘xtatish haqidagi bayonotining amalda bajarilishi bilan birlashsa, bu kombinatsiya haqiqatan ham kuchli ta’sirga ega bo‘lishi mumkin. Ammo bu jarayondagi eng katta cheklovchi omil vaqt bo‘lib qolmoqda. Eronga qarshi iqtisodiy urush nafaqat natija berishi, balki bu natijalarni juda qisqa fursat ichida ko‘rsatishi kerak», — dedi mutaxassis.