Yer ostidagi atom: 82 yoshli Muyeller qizi bilan energiya inqilobini boshlayapti

Amerikalik mashhur fizik Richard Myuller va uning qizi Elizabet Myuller atom energiyasini keskin arzonlashtirish va xavfsiz qilishning yangi yo‘lini taklif qildi. Ular asos solgan «Deep Fission» startapi yadroviy reaktorlarni yerning bir mil (taxminan 1,6 km) chuqurligiga ko‘mishni rejalashtirmoqda. Ushbu loyiha an’anaviy atom elektr stansiyalariga qaraganda bir necha baravar arzon va xavfsiz energiya olish imkonini beradi, deya yozmoqda «Forbes».

Texnologiyaning mohiyati va iqtisodiy samarasi

Yangi konsepsiyaga ko‘ra, yerda diametri atigi 30 dyuym (taxminan 76 sm) bo‘lgan quduq qaziladi va uning eng tubiga kichik yadroviy reaktor tushiriladi. Mazkur qurilma suvni qizdirib, hosil bo‘lgan bug‘ni alohida quvur orqali yuqoridagi bug‘ turbinasiga uzatadi. Bitta shunday quduq 15 megavatt energiya ishlab chiqarish quvvatiga ega bo‘lib, bu 12 000 ta xonadonni elektr bilan ta’minlash uchun kifoya qiladi.

Bunday yondashuv energiya narxini 1 kVt soat uchun taxminan 6 sentgacha tushirishi kutilmoqda. Arzonlikning asosiy sababi shundaki, reaktorni yer ostiga joylashtirish an’anaviy AESlar xarajatining 80 foizini tashkil etadigan ulkan beton binolar va qalin po‘lat himoya qatlamlariga bo‘lgan ehtiyojni yo‘q qiladi. Yer ostidagi tabiiy tosh qatlami va 160 baravar yuqori bo‘lgan atmosfera bosimi reaktorning xavfsiz ishlashi uchun tabiiy to‘siq vazifasini o‘taydi.

Xavfsizlik va ekologik ustuvorlik

Loyiha muallifi Richard Myullerning ta’kidlashicha, yer ostidagi reaktor har qanday tashqi xavfdan, jumladan, zilzilalardan himoyalangan. Hatto kuchli yer silkinishi sodir bo‘lgan taqdirda ham, radiatsiyaning yer qatlamlari orasidan sizib chiqishi va yer osti suvlariga yetib borishi uchun kamida 500 000 yil kerak bo‘ladi. «Reaktor uchun bir mil qalinlikdagi tosh qatlamidan ko‘ra xavfsizroq joy yo‘q», — deydi olim.

Shuningdek, tizim yopiq siklda ishlaydi: ishlatilgan bug‘ yana suvga aylanib, quduqqa qaytariladi, bu esa suv sarfini cheklaydi. Ishlab bo‘lingan yadro yoqilg‘isini chiqarib olish ham shart emas — reaktor muddati tugagach, quduq sement va tosh aralashmasi bilan to‘ldirilib, butunlay muhrlanadi.

Investitsiyalar va kelajakdagi mijozlar

Hozirgacha «Deep Fission» kompaniyasi 122 million dollar investitsiya jalb qildi va uning bozor qiymati 1 milliard dollarga baholanmoqda. Loyiha AQSH Energetika vazirligining maxsus uchuvchi dasturiga kiritilgan 10 ta kompaniyadan biri hisoblanadi. Birinchi sinov qudug‘i Kanzas shtatidagi sobiq harbiy poligon hududida qazila boshlandi.

Kompaniya 2027 yildan boshlab tijoriy energiya sotishni yo‘lga qo‘ymoqchi. Hozirdayoq yirik ma’lumotlar markazlari (data-senterlar) quruvchilari tomonidan jami 12,5 gigavatt quvvat bera oladigan 800 ta shunday reaktorni sotib olishga qiziqish bildirilgan. Bu Nyu-York shahri iste’mol qiladigan jami elektr energiyasidan ham ko‘proq demakdir.

Olim haqida ma’lumot

82 yoshli Richard Myuller ilm-fan dunyosidagi eng nufuzli shaxslardan biri bo‘lib, u o‘z vaqtida MasArthur jamg‘armasining «daholar» mukofotiga sazovor bo‘lgan. U uglerod tahlili orqali qadimiy ashyolarning yoshini aniqlash metodini takomillashtirgan va Turin kafanligi kabi ko‘plab tarixiy jumboqlarni yechishda ishtirok etgan. Endi u qizi Elizabet Myuller bilan birgalikda dunyo energetikasini tubdan o‘zgartirishga kirishgan.