Pekinning Markaziy Osiyodagi xavotiri: Xitoy Tojikistondan xavfsizlikni kuchaytirishni so‘radi

Xitoy Tojikistondan terrorizm, ekstremizm va separatizmga qarshi kurashda hamkorlikni kuchaytirishni, shuningdek, mamlakatdagi xitoylik fuqarolar va kompaniyalar xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha qat’iy choralar ko‘rishni so‘radi. Bu haqda Xitoy bosh vaziri Li Syanning Tojikiston prezidenti Emomali Rahmon bilan Dushanbe shahridagi uchrashuvidan keyin ma’lum qilindi. Pekinning xavotirlari Afg‘oniston bilan chegarada xitoylik ishchilar halok bo‘lgan hujumlar va Markaziy Osiyodagi xavfsizlik vaziyati bilan bevosita bog‘liq.

Xitoy bosh vaziri Li Syan 2026 yil 19-oktabr kuni Dushanbe shahrida Tojikiston prezidenti Emomali Rahmon bilan uchrashdi. Xitoy Tashqi ishlar vazirligi xabariga ko‘ra, muzokaralarda ikki mamlakat o‘rtasidagi huquq-tartibot va xavfsizlik sohasidagi hamkorlikni chuqurlashtirish, razvedka ma’lumotlarini almashish hamda terrorizm, separatizm va ekstremizmga qarshi birgalikda kurashish masalalari muhokama qilingan.

Li Syan Tojikiston hukumatidan mamlakatdagi xitoylik fuqarolar va korxonalar xavfsizligini ta’minlash uchun qat’iy choralar ko‘rishni davom ettirishni so‘ragan. Ushbu bayonot Xitoyning Markaziy Osiyodagi xavfsizlik masalalariga e’tibori tobora kuchayib borayotgan bir paytda yangradi.

Afg‘oniston chegarasida xitoylik ishchilar o‘ldirildi

Pekinning Tojikistondagi o‘z fuqarolari xavfsizligiga bunchalik jiddiy e’tibor qaratishiga sabab bo‘lgan asosiy voqealardan biri 2025 yilning noyabr oyi oxirida sodir bo‘lgan hujumlardir. O‘shanda Tojikiston rasmiylari Afg‘oniston hududidan amalga oshirilgani aytilgan ikkita hujum oqibatida besh nafar Xitoy fuqarosi halok bo‘lganini ma’lum qilgan edi.

Tojikiston Tashqi ishlar vazirligining 2025 yil 27-noyabrdagi bayonotiga ko‘ra, 26-noyabr tunida Xatlon viloyatidagi «Shohin-SM» kompaniyasi ishchilari lageriga hujum uyushtirilgan. Hujum davomida qo‘l granatalari va o‘qotar qurollar bilan jihozlangan dronlardan foydalanilgani aytiladi. Oqibatda Xitoy fuqarosi bo‘lgan uch nafar kompaniya xodimi halok bo‘lgan.

Ikkinchi hujum esa 30-noyabr kuni yuz bergan. Tojikiston chegara qo‘shinlarining 1-dekabrdagi bayonotiga asosan, Afg‘onistonning Badaxshon viloyati hududidan o‘tgan qurolli guruh Tojikistonning Darvoz tumani Shodak qishlog‘ida joylashgan «China Road and Bridge Corporation» yo‘l qurilish kompaniyasi xodimlariga hujum qilgan. Oqibatda Xitoyning ikki fuqarosi halok bo‘lib, yana ikki kishi tan jarohati olgan.

Dastlabki hujumga doir rasmiy ma’lumotlarda yana bir xodim yaralangani aytilgan edi. Tojikiston chegara qo‘shinlarining har ikki voqea bo‘yicha bergan bayonotlariga tayanilsa, jami besh nafar xitoylik halok bo‘lgan va uch kishi jarohatlangan. Biroq «Reuters» agentligining 2025 yil 1-dekabrdagi xabarida hujumlar oqibatida besh nafar Xitoy fuqarosi qurbon bo‘lgani va besh kishi jarohatlangani ma’lum qilingan.

Ushbu voqealardan so‘ng Tojikiston prezidenti Emomali Rahmon mamlakatning xavfsizlik va huquqni muhofaza qiluvchi idoralari rahbarlari bilan favqulodda uchrashuv o‘tkazib, chegara xavfsizligini keskin kuchaytirishni topshirdi. «Reuters» xabariga ko‘ra, Xitoyning Dushanbedagi elchixonasi ham o‘z fuqarolari va kompaniyalariga chegara hududlarini zudlik bilan tark etishni tavsiya qilgan.

O‘z navbatida, Afg‘oniston tashqi ishlar vazirligi 2025 yil 29-noyabrdagi bayonotida birinchi hujumni keskin qoraladi. Shuningdek, aybdorlarni topish uchun Tojikiston bilan ma’lumot almashish va hamkorlik qilishga tayyorligini bildirdi. Keyinroq «Tolibon» ma’muriyati vakillari ham chegara xavfsizligini ta’minlashda hamkorlikni kuchaytirishga rozi ekanini ma’lum qildi.

Xitoyni Markaziy Osiyoda nima xavotirga solmoqda?

Pekinning mintaqa xavfsizligi bilan bog‘liq tashvishlari faqat Tojikistondagi fuqarolarini himoya qilishdangina iborat emas. «Reuters» agentligining yozishicha, Xitoy Markaziy Osiyodagi beqarorlik uning g‘arbiy qismida joylashgan Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayoniga ham o‘z ta’sirini o‘tkazishidan qattiq xavotirda.

Ma’lumki, Shinjonda asosan musulmon uyg‘urlar yashaydi. Xitoy hukumati avvalgi qator hujumlar ortida aynan uyg‘urlar turganini da’vo qilib keladi. O‘z navbatida, xalqaro inson huquqlari tashkilotlari Xitoyni uyg‘ur aholisining diniy, madaniy va tilga oid huquqlarini toptashda ayblaydi. Pekin esa bu kabi ayblovlarni muntazam ravishda rad etib keladi.

Shu sababli Xitoy rahbariyati terrorizm va ekstremizmga qarshi kurashni nafaqat ichki xavfsizlik masalasi, balki Markaziy Osiyo davlatlari bilan hamkorlikning eng muhim yo‘nalishi sifatida ko‘radi.

Xitoy rasmiylari bu yo‘nalishdagi tahdidlarni ifodalash uchun «uchta yovuz kuch» atamasidan foydalanadi. Bu tushuncha o‘z ichiga terrorizm, separatizm va ekstremizmni oladi. Li Syan ham Emomali Rahmon bilan muzokaralarda aynan shu uch yo‘nalishdagi xavf-xatarlarga qarshi birgalikda kurashish shartligini uqtirdi.

Tojikiston chegarasining geografik ahamiyati

Geografik joylashuviga ko‘ra, Tojikiston janubda Afg‘oniston, sharqda esa Xitoy bilan chegaradosh hisoblanadi. Tojikiston Tashqi ishlar vazirligining rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatning Afg‘oniston bilan davlat chegarasi uzunligi 1 374,2 kilometrni, Xitoy bilan esa 494,4 kilometrni tashkil qiladi.

Afg‘oniston bilan chegaraning kattagina qismi Panj daryosi bo‘ylab o‘tsa, qolgan qismi quruqlikka to‘g‘ri keladi. Xitoy bilan chegara chizig‘i esa baland Pomir tog‘lari orqali o‘tgan.

Topografik jihatdan murakkab bo‘lgan bu hududlar chegara xavfsizligi masalasini har ikki davlat uchun ham g‘oyat muhim vazifaga aylantiradi. Afg‘onistondan Tojikiston hududiga qurolli guruhlarning suqilib kirishi yoki chegaraoldi zonalarida jinoiy guruhlarning faollashishi nafaqat mahalliy aholi, balki u yerda mehnat qilayotgan xorijiy kompaniyalar xodimlarining hayotiga ham bevosita tahdid soladi.

«Reuters» nashrining qayd etishicha, Tojikiston–Afg‘oniston chegarasi yaqinida giyohvand moddalar kontrabandasi va noqonuniy oltin qazib olish kabi qator jinoiy holatlar ham tez-tez uchrab turadi. Biroq ochiq manbalarda bu jinoyatlarni noyabr oyida sodir etilgan qonli hujumlar bilan bevosita bog‘lash uchun yetarli dalillar mavjud emas.

Dushanbe uchrashuvi mintaqaviy xavfsizlik uchun nimani anglatadi?

Li Syanning ushbu tashrifi Xitoyning Markaziy Osiyo mintaqasidagi siyosiy va iqtisodiy ta’sirini kengaytirishga qaratilgan yirik diplomatik harakatlarning mantiqiy davomidir. Eslatib o‘tamiz, Xitoy bosh vaziri Tojikistonga kelishidan avval, 17–18-oktabr kunlari O‘zbekistonda ham rasmiy tashrif bilan bo‘lgan edi. Aynan shu kunlarda AQSH Davlat kotibi Marko Rubio ham Samarqand shahriga keldi.