«Роскосмос» уддалай олмаган вазифа: Япония «Қўрқув» ва «Даҳшат»ни ўрганиш учун фазога миссия жўнатди

Япония аэрокосмик тадқиқотлар агентлиги (JAXA) 19 октябрь куни Марснинг Фобос ва Деймос йўлдошларини ўрганишга мўлжалланган Martian Moons eXploration (MMX) космик аппаратини учирди. Миссия доирасида Фобос юзасидан тупроқ намуналарини йиғиш ва уларни Ерга олиб келиш режалаштирилган. Бу ҳақда «Meduza» хабар бермоқда.

Маълумотга кўра, аппарат Япониянинг Танегасима космодромидан H3-24L ракета-ташувчиси ёрдамида учирилган. Лойиҳанинг асосий мақсади — Марснинг табиий йўлдошлари қандай пайдо бўлганини аниқлаш ва уларнинг таркибини ўрганиш.

Фобос ва Деймоснинг келиб чиқиши нимаси билан қизиқ?

Фобос ва Деймос номлари қадимги юнон мифологиясидаги «Қўрқув» ва «Даҳшат» маъноларини англатади. Уларни америкалик астроном Асаф Холл 1877 йилда кашф этган.

Фобоснинг диаметри тахминан 13 километр, Деймосники эса 7 километрни ташкил этади. Ҳар икки йўлдош нотўғри шаклга эга бўлиб, уларнинг келиб чиқиши ҳанузгача астрономлар ўртасидаги илмий баҳсларга сабаб бўлиб келмоқда.

Асосий гипотезалардан бирига кўра, улар Марснинг тортишиш кучи таъсирида тутиб қолинган астероидлар бўлиши мумкин. Бошқа тахминга кўра, йўлдошлар Марс билан бошқа космик жисм тўқнашуви натижасида орбитага чиқиб кетган парчалардан шаклланган.

1960-йилларда совет астрономи Иосиф Шкловский Фобоснинг орбитаси ўзгаришини тушунтиришга уриниб, унинг ичи бўш бўлиши мумкинлигини тахмин қилган. Бу фикр жамоатчилик орасида Фобос ва Деймос сунъий равишда яратилган объектлар бўлиши мумкинлиги ҳақидаги фаразларни келтириб чиқарган. Кейинги тадқиқотлар эса ушбу тахминни тасдиқламаган.

Миссиянинг муҳим вазифаларидан бири йўлдошлар таркибини ўрганиш орқали уларнинг пайдо бўлиш механизмини аниқлашдир.

Аппарат қандай тадқиқотлар ўтказади?

MMX учта асосий модулдан иборат: ҳаракатланиш ва орбитани бошқариш модули, қўниш модули ҳамда тупроқ намуналарини Ерга қайтариш учун мўлжалланган модуль.

Аппарат Фобос юзасига қўнишдан олдин унинг орбитасидан туриб суратга олиш ва минерал таркибини ўрганиш ишларини олиб боради. 2028 йил декабрь ойида эса Франция ва Германия мутахассислари иштирокида ишлаб чиқилган IDEFIX кичик ровери Фобосга туширилиши режалаштирилган. Микротўлқинли печ ҳажмидаги ушбу қурилма тахминан 25 килограмм вазнга эга бўлиб, қўниш ҳудудини ўрганишга хизмат қилади.

Миссия давомида Фобос юзасидан ва бир неча сантиметр чуқурликдан тупроқ намуналари олиниши керак. Уларнинг умумий оғирлиги тахминан 10 грамм бўлиши режалаштирилган.

Олимлар намуналарда минераллар, сув ёки муз излари ва органик моддалар мавжудлигини текширмоқчи. Шунингдек, Фобос юзасидаги қизил ва кўк ҳудудлар ўртасидаги фарқлар, узун ёриқлар ва бошқа геологик тузилмалар ҳам ўрганилади.

Намуналар орасида Марсдан метеоритлар таъсирида Фобосга келиб тушган моддалар ҳам бўлиши мумкин. Агар бу тахмин тасдиқланса, улар Қизил сайёранинг геологик тарихи ва эҳтимолий биологик фаолияти ҳақида қўшимча маълумот бериши мумкин.

Россиянинг аввалги миссияси нима учун муваффақиятсиз тугаган?

Марс йўлдошларини ўрганишга аввал ҳам уринишлар бўлган. 1988 йилда Совет Иттифоқи «Фобос-1» ва «Фобос-2» аппаратларини учирган. Биринчи аппарат бошқарув дастуридаги хатолик туфайли йўқотилган, иккинчиси эса Фобосни суратга олганидан кейин алоқага чиқмай қолган.

2011 йилда Россиянинг «Фобос-Грунт» аппарати ҳам Фобосдан тупроқ намуналарини олиб, Ерга қайтариш мақсадида учирилган. Бироқ учиришдан кейинги носозлик сабабли аппарат Ер атрофидаги паст орбитада қолиб кетган. У билан алоқани тиклаш имкони бўлмаган ва бир неча ойдан кейин аппарат атмосферада ёниб кетган.

Япониянинг MMX миссияси ушбу вазифани амалга оширишга қаратилган навбатдаги йирик уриниш ҳисобланади.

Миссия қачон якунланади?

Режага кўра, MMX 2027 йил август ойида Марс тизимига етиб боради. 2028 йилда Фобосга роверни тушириш ва тупроқ намуналарини йиғиш ишлари бошланиши кутилмоқда.

2029–2030 йилларда йўлдошни ўрганиш давом эттирилиб, Деймос яқинидан ҳам учиб ўтиш режалаштирилган. 2030 йил ноябрь ойида намуналар солинган қайтариш модулининг Ерга йўл олиши, 2031 йил июль ойида эса Австралия ҳудудига қўниши кутилмоқда.

Миссия муваффақиятли амалга ошса, олимлар Марснинг табиий йўлдошларидан олинган намуналарни бевосита лабораторияларда ўрганиш имконига эга бўлади.