Хитой Осиёнинг нефт балансини қандай қилиб якка ўзи сақлаб қолмоқда?

Хитой амалда Осиёда нефтга бўлган талабни камайтириш бўйича асосий юкни ёлғиз ўзи ўз зиммасига олмоқда. Шу орқали Эрон билан уруш сабаб Яқин Шарқдан нефт етказиб бериш қисқаришининг таъсирини юмшатмоқда. Дунёдаги энг йирик нефт импортчиси бўлган Хитой сўнгги ойларда нефт харидини кескин камайтирди. Пекинда тўпланган катта нефт захиралари эса мамлакатга импортни яна бир муддат қисқартириш имконини бермоқда.

Бироқ жаҳон нефт бозори учун энди Хитой қанча вақт давомида асосий мувозанатловчи омил бўлиб қолиши муҳим масалага айланмоқда. «Reuters» маълумотларига кўра, июл ойида Хитой кунига 8,41 миллион баррел нефт импорт қилди. Бу июн ойидаги кўрсаткичдан анча юқори. Июнда импорт қарийб сўнгги 10 йилдаги энг паст даражага — кунига 7,12 миллион баррелга тушган эди. Шунга қарамай, июл ойидаги импорт ҳажми ҳам ўтган йилнинг шу ойига нисбатан 24,3 фоиз кам бўлди.

Июн ва июл ойларини биргаликда ҳисоблаганда, Хитойнинг ўртача нефт импорти кунига 7,78 миллион баррелни ташкил этган. Таққослаш учун, феврал ойи охиригача бўлган уч ойда бу кўрсаткич кунига ўртача 11,99 миллион баррел эди. Демак, сўнгги икки ойда Хитой аввалги даврга нисбатан ҳар куни ўртача 4,21 миллион баррелга кам нефт импорт қилган. Бу рақам Осиё нефт бозоридаги вазиятни тушуниш учун жуда муҳим. Чунки Хитой импортининг камайиши Осиёга нефт етказиб беришнинг умумий қисқаришига деярли тенг келмоқда.

Ҳўрмуз бўғозидаги инқироз Осиё нефт бозорига таъсир қилди

28-феврал куни АҚШ ва Исроил Эронга ҳужум қилди. Кейинчалик можаро кескинлашиб, Ҳўрмуз бўғози амалда ёпилиб қолди. Уруш бошланишидан олдин дунёда ташиладиган хом нефт ва нефт маҳсулотларининг қарийб 20 фоизи ушбу муҳим денгиз йўли орқали ўтар эди. Ҳўрмуз бўғози орқали ҳаракатнинг тўхташи ёки жиддий чекланиши жаҳон энергетика бозори учун катта муаммо туғдирди. Яқин Шарқдаги энг йирик нефт экспортчилари ўз нефтини айнан шу йўл орқали жўнатади. Бу нефтнинг асосий қисми эса дунёдаги энг йирик импорт қилувчи минтақа — Осиёга йўналтирилади.

Саудия Арабистони ва Бирлашган Араб Амирликлари Ҳўрмуздан ташқарида жойлашган портлар орқали нефт жўнатиш ҳажмини оширишга муваффақ бўлди. Бироқ бу чоралар ҳам йўқотишларни тўлиқ қоплай олмади. Минтақадан чиқарилаётган нефт ҳажми кунига тахминан 5 миллион баррелга камайди. Оқибатда босим бутун Осиё нефт бозорига тарқалди.

«Kpler» таҳлилчилари маълумотларига кўра, июл ойида Осиёга нефт импорти кунига 22,82 миллион баррелни ташкил қилди. Бу апрел ойидаги 18,77 миллион барреллик кўрсаткичдан юқори. Ўша пайтда импорт 2015-йил ноябридан бери энг паст даражага тушган эди. Бироқ июл ойидаги ҳажм ҳам Эрон билан можаро бошланишидан олдинги уч ойда қайд этилган кунига ўртача 26,89 миллион барреллик кўрсаткичдан қарийб 4 миллион баррелга кам. Айнан шу ерда Хитойнинг ноодатий роли намоён бўлмоқда.

Хитой танқисликни юмшатувчи асосий омилга айланди

Маълумотлар шуни кўрсатадики, бутун Осиёда нефт импортининг камайиши сўнгги икки ойда Хитой харидларининг қисқаришига деярли мос келади. Яъни Хитой амалда Яқин Шарқдан нефт етказиб беришнинг кескин камайиши оқибатида юзага келган танқисликни юмшатиб, бозорнинг мослашишига ёрдам бермоқда. Нефт бозори учун бу жуда муҳим ҳолат. Одатда нефт етказиб бериш камайса, нархлар ошади. Чунки харидорлар чекланган ҳажмдаги нефт учун кўпроқ рақобат қилади. Аммо Хитой бир вақтнинг ўзида ўзининг импорт нефтига бўлган эҳтиёжини камайтирмоқда. Бу эса бозордаги босимни пасайтиряпти.

Хитой импортининг камайишига сабаблардан бири нархларнинг кескин ўзгариши бўлиши мумкин.
«Reuters» маълумотларига кўра, Brent нефти фючерслари 30-апрел куни тўрт йиллик энг юқори кўрсаткич — баррел учун 126,41 долларга етган. Айнан шу даврда июн ва июл ойларида Хитойга етиб бориши керак бўлган нефт юкларининг бир қисми шакллантирилган. Хитой нархлар кескин ошган пайтларда нефт импортини қисқартирган ҳолатлар аввал ҳам бўлган. Аммо ҳозирги қисқариш кўлами мисли кўрилмаган даражада.

Катта нефт захиралари Пекинга вақт бермоқда

Шу билан бирга, Пекинда катта нефт захиралари борлиги сабабли, мамлакат импортни яна бир муддат қисқартириш имкониятига эга. Таҳлилчилар Хитойдаги нефт захиралари камида 1,2 миллиард баррел эканини баҳоламоқда. Амалдаги захира ҳажми бундан анча кўп бўлиши ҳам мумкин. Бу Хитойдаги нефтни қайта ишлаш корхоналари учун ўзига хос хавфсизлик ёстиқчасини яратади. Яқин Шарқдан нефт етказиб бериш қимматлаб, ноаниқ бўлиб қолган шароитда, Хитой компаниялари импортни вақтинча камайтириб, аввалдан тўпланган захиралардан фойдаланиши мумкин. Бироқ жаҳон бозори учун асосий савол шу: Хитой Осиё нефть бозоридаги асосий мувозанатловчи омил бўлиб қанча вақт қолиши мумкин?

Ҳозирча Пекин ўз захиралари ҳисобига импортни қисқартиришга дош бера олади. Аммо бу механизмдан чексиз фойдаланиб бўлмайди. Эрта ёки кеч захираларни яна тўлдиришга тўғри келади. Айниқса, халқаро нефт етказиб бериш барқарорлашиб, нархлар яна харид учун қулай бўлса.

Августда Хитой нефт импорти тикланиши мумкин

Хитой нефт импорти август ойидаёқ бироз тикланиши кутилмоқда. Бунга сабаб — АҚШ ва Эрон ўртасида қисқа муддатли ўт очишни тўхтатиш даврида айрим нефт танкерлари Ҳўрмуз бўғозидан чиқиб улгургани. Энди ушбу танкерлар аста-секин Хитой портларига етиб келмоқда.

«Kpler» баҳоларига кўра, август ойида Хитойнинг Яқин Шарқдан нефт импорти кунига 2,71 миллион баррелни ташкил қилиши мумкин. Июл ойида бу кўрсаткич 2,43 миллион баррел, июнда эса атиги 1,42 миллион баррел бўлган. Июн ойидаги кўрсаткич «Kpler» маълумотлари бошланган 2013-йилдан бери энг паст натижа бўлган.
Август ойида Хитойнинг умумий нефт импорти ҳозирча кунига 5,97 миллион баррел деб баҳоланмоқда. Бироқ ой давомида янги нефт юклари бориб тушиши билан бу рақам ўзгариши мумкин.

Шу сабабли август ойининг якуний кўрсаткичи июл ойидагидан юқори бўлиши эҳтимоли бор. Бозор учун сентябр ойи кўрсаткичлари янада муҳим бўлиши мумкин. Айнан сентябрда Яқин Шарқдан нефт етказиб беришдаги чекловлар қанчалик жиддий экани аниқроқ маълум бўлади. АҚШ президенти Доналд Трамп ва Теҳрон ўртасида ўт очишни тўхтатиш бўйича келишув бузилганидан кейин Ҳўрмуз бўғози орқали нефт оқими яна кескин камайди. Ҳатто бўғоз орқали кемалар ҳаракатини тиклаш бўйича ҳозирги уринишлар муваффақиятли бўлган тақдирда ҳам, аввалги етказиб бериш ҳажмларини тезда тиклашнинг иложи бўлмайди.

Хитой муқобил нефт манбаларини излаши мумкин

Экспортни тиклаш учун бир неча ҳафта керак бўлади. Шундан кейин Яқин Шарқдан чиққан нефт танкерларининг Хитой портларига етиб бориши учун яна бир неча ҳафта талаб этилади. Шу сабабли Хитойда ҳозирча манёвр қилиш учун маълум имконият бор. Хитой нефтни қайта ишлаш корхоналари импорт нефтига бўлган талабни чеклашда ва тўпланган захиралардан фойдаланишда давом этиши мумкин. Яна бир вариант — Яқин Шарқдан ташқаридаги ишлаб чиқарувчилардан нефт юкларини фаолроқ сотиб олиш.

Иккинчи сценарий жаҳон нефт оқимларининг ўзгаришига олиб келиши мумкин. Агар Осиё харидорлари муқобил нефт манбаларини фаолроқ излай бошласа, бошқа минтақалар нефти учун рақобат кучаяди. Яқин Шарқдан ташқаридаги ишлаб чиқарувчилар учун бу экспортни Осиёга ошириш имкониятини яратиши мумкин. Аммо Хитойнинг бундай стратегияси, аввало, нефт нархи, танкерлар мавжудлиги ва муқобил етказиб берувчиларнинг экспорт ҳажмини тез ошира олишига боғлиқ бўлади.

Ҳозирча Хитой амалда Осиё нефт бозорининг энг катта «амортизатори» бўлиб турибди. Унинг нефт харидларини можаро бошланишидан олдинги ўртача кўрсаткичга нисбатан кунига 4,21 миллион баррелга қисқартириши Осиёдаги нефт импорти умумий қисқаришига деярли тенг бўлди. Шу туфайли Яқин Шарқдан етказиб беришдаги танқислик ҳозирча Осиё бозорида янада катта нефт танқислигига тўлиқ айланиб кетмади. Бироқ бу ҳолатнинг салбий томони ҳам бор. Агар Хитой маълум бир вақтда нефт харидларини тиклаб, стратегик ва тижорий захираларини фаол равишда тўлдира бошласа, жаҳон нефтига бўлган талаб кескин ошиши мумкин. Бундай вазиятда бозор бир вақтнинг ўзида Хитой импортининг тикланиши ва Яқин Шарқдан нефт етказиб беришдаги чекловларга дуч келади.

Бу ҳолатда нефт нархлари яна юқорига кўтарилиши мумкин. Шунинг учун Хитой импортининг ҳозирги қисқариши мамлакатда нефтга бўлган талаб бутунлай пасайганини англатмайди. Камайишнинг бир қисми юқори нархлар ва етказиб беришдаги ноаниқликка вақтинчалик реакция бўлиши мумкин. Хитойда юқори нархлар ва чекланган таклиф даврини ўтказиб юбориш учун етарли захира бор. Аммо вазият ўзгарса, Пекин жаҳон бозорига яна катта ҳажмдаги нефть хариди билан қайтиши мумкин.

Осиё учун бу Хитой ҳозир нафақат дунёдаги энг йирик нефт харидори, балки талаб ва таклиф ўртасидаги мувозанатни белгилайдиган асосий омил эканини англатади. Агар Хитой нефт харидларини қисқартиришда давом этса, жаҳон бозори Яқин Шарқдан етказиб беришдаги муаммоларга мослашиш учун қўшимча вақтга эга бўлади. Агар Хитой импортни фаол равишда ошира бошласа, бозордаги босим кескин кучайиши мумкин. Шунинг учун Ҳўрмуз бўғози атрофидаги вазият ҳам алоҳида аҳамиятга эга. Ҳатто денгиз қатнови муваффақиятли тикланган тақдирда ҳам, аввалги нефт етказиб бериш ҳажми дарҳол қайтмайди. Нефт савдоси бир-бирига боғлиқ занжирдан иборат бўлиб, йўналишдаги ҳар қандай узилиш етказиб беришга бир неча ҳафталик кечикиш билан таъсир қилади.

Сентябр маълумотлари нефт бозори учун ҳал қилувчи бўлиши мумкин

Шу сабабли сентябр ойидаги маълумотлар вазиятнинг кейинги ривожини тушуниш учун энг муҳим кўрсаткичлардан бири бўлиши мумкин. Агар Яқин Шарқдан нефт етказиб бериш чекланган ҳолда қолса ва Хитой импортни қисқартиришда давом этса, Пекин Осиё нефт бозорига тушаётган босимнинг катта қисмини юмшатишда давом этади. Аммо агар Хитойда нефтга бўлган талаб қайта тикланса ва Ҳўрмуз бўғози орқали етказиб беришдаги чекловлар сақланиб қолса, вазият жуда тез ўзгариши мумкин.

Бундай ҳолатда жаҳон нефт бозори бир вақтнинг ўзида икки қарама-қарши жараёнга дуч келади: бир томондан, асосий экспорт минтақасидан нефт таклифи чекланади, иккинчи томондан эса дунёдаги энг йирик нефт импортчиси бозорга қайтади. Шунинг учун ҳозир нефт бозорида Хитойдаги нефтни қайта ишлаш корхоналарининг ҳаракатлари Ҳўрмуз бўғози атрофидаги вазият каби муҳим аҳамият касб этмоқда. Хитой нефт харидларини қисқартириш орқали амалда Осиё нефт бозори мувозанатини сақлаш юкининг катта қисмини ўз зиммасига олди. Аммо Пекин бу вазифани яна қанча вақт давом эттира олиши ва Хитойнинг ўзи жаҳон бозоридан яна миллионлаб баррел нефт сотиб олишга қайтганида нима бўлиши ҳали очиқ савол бўлиб қолмоқда.

Бу саволга жавоб нафақат Осиё нефт бозорининг кейинги ҳаракатига, балки яқин ойларда жаҳон нефт нархларининг қайси томонга ўзгаришига ҳам катта таъсир кўрсатади.