Эронга қуруқликдан ҳужум АҚШ учун «иккинчи Виетнам»га айланиши мумкин

Эрон объектларига берилаётган зарбалар ва Яқин Шарқдаги кескинлик кучайиши фонида халқаро кун тартибида бир савол бот-бот янграмоқда: Теҳронга қарши қуруқликдаги ҳарбий амалиётлар бошланиши мумкинми?

Америка ва Исроил расмийлари ўз баёнотларида эҳтиёткорлик билан: «бундай режалар йўқ, аммо ҳеч нарса истисно қилинмайди», қабилида иш тутмоқда. Шунга қарамай, аксарият ҳарбий экспертлар ва таҳлил марказлари тўлиқ кўламли босқин эҳтимоли жуда пастлигини, бу кўпроқ руҳий босим ўтказиш воситаси эканини таъкидламоқда.

Сўнгги кунларда Эрон атрофидаги вазият кескин тус олди. АҚШ ва Исроил Эроннинг ҳарбий ва фуқаролик объектларига минглаб зарбалар берди. Қурбонлар сони минглаб кишини ташкил этмоқда, вазият эса амалда тўғридан-тўғри ҳарбий тўқнашув босқичига ўтди.

Шу билан бирга, Ғарб сиёсатчилари иккиёқлама риторикадан фойдаланмоқда. Оқ уй Эронга қуруқликдаги қўшинларни юбориш ҳозирги режаларга кирмаслигини айтса-да, бундай имкониятни инкор этмаяпти. Исроил расмийлари ҳам бир неча ҳафта давом этадиган кампанияга тайёргарлик кўрилаётганини билдириб, қуруқликдаги кучларни сафарбар қилиш эҳтимоли камлигини урғуламоқда. Айни вақтда оммавий ахборот воситалари АҚШнинг минтақадаги айирмачи тузилмалар билан алоқалари ҳақида хабар бермоқда. Бу кучлар можаро кенгайган тақдирда қуруқликдаги иттифоқчи вазифасини бажариши мумкин. Бу каби маълумотлар уруш янги босқичга ўтиши мумкинлиги ҳақидаги муҳокамаларни янада авж олдирмоқда.

Қуруқликдаги амалиёт қанчалик ҳақиқатга яқин?

Аксарият таҳлил марказлари бир фикрда якдил: Эронга кенг кўламли босқин уюштириш замонавий даврнинг энг мураккаб ҳарбий амалиётларидан бирига айланиши мумкин.

Эрон — аҳолиси 90 миллиондан ортиқ кишини ташкил этувчи Яқин Шарқдаги энг йирик давлатлардан биридир. Халқаро стратегик тадқиқотлар институти (IISS) маълумотларига кўра, мамлакат қуролли кучлари таркибида 610 минг нафарга яқин амалдаги ҳарбий хизматчи ва уруш ҳолатида сафарбар қилиниши мумкин бўлган яна 350 минг нафар захирадаги аскар мавжуд.

Мунтазам армиядан ташқари, 190 минг кишилик шахсий таркибга эга бўлган Ислом инқилоби муҳофизлари корпуси (ИИМК) — параллел ҳарбий тузилма ҳам фаолият юритади. ИИМКнинг ўз қуруқликдаги қўшинлари, флоти, авиацияси ва ракета кучлари мавжуд бўлиб, у Ливан, Сурия, Ироқ ва Ямандаги иттифоқчи қуролли гуруҳлар тармоғини ҳам назорат қилади. Бу Эрон билан ҳар қандай қуруқликдаги ихтилоф муқаррар равишда бир нечта фронтга эга минтақавий урушга айланиб кетиши мумкинлигини англатади.

Ҳатто иттифоқчиларини ҳисобга олмаганда ҳам, Эрон умумий ҳарбий қудрати бўйича дунёдаги энг кучли йигирмата давлат қаторига киради. Мамлакат географияси ҳам муҳим рол ўйнайди. Эрон мураккаб тоғли ва чўл ҳудудларидан иборат релефга, узун чегараларга ва улкан ҳудудга эга. Ҳужум қилаётган армия учун бу таъминот логистикасининг қийинлашишини, алоқа воситаларининг заифлашишини ва кенг майдонларни назорат қилиш заруратини келтириб чиқаради. Ҳарбий таҳлилчиларнинг таъкидлашича, бундай амалиёт юз минглаб ҳарбий хизматчиларни, кенг кўламли таъминот тизимини ва узоқ муддатли ҳарбий иштирокни талаб этади.

Эрон Ироқ эмас

Экспертлар доирасида АҚШнинг Яқин Шарқдаги аввалги урушлари билан тарихий қиёслашлар тез-тез амалга оширилмоқда.

2003 йилда Ироққа бостириб кириш чоғида, амалиётнинг энг юқори нуқтаси бўлган 2007 йилда 170 минг нафар америкалик ҳарбий иштирок этган эди. Ўша пайтда Ироқ аҳолиси қарийб 25 миллион кишини ташкил этган, ҳудуди эса анча кичик бўлган. Афғонистонда эса АҚШ дастлабки тезкор ҳарбий муваффақиятдан сўнг, рақибнинг иқтисодиёти ва қуролли кучлари анча заиф бўлишига қарамай, йигирма йиллик ихтилоф гирдобида қолиб кетди.

Эрон ҳолатида эса эҳтимолий амалиёт кўлами анча кенг бўлади: мамлакат аҳолиси 2003 йилдаги Ироқ аҳолисидан қарийб тўрт баравар кўп, қуролли кучлари анча йирик, мудофаа тизими эса мунтазам армия, ИИМК ва уруш олиб боришнинг асимметрик усуллари уйғунлигига асосланган. Шу сабабли, кўплаб таҳлилчилар Эронга қарши қуруқликдаги амалиёт АҚШ учун Иккинчи жаҳон урушидан кейинги энг мураккаб ҳарбий кампанияга айланиши мумкин, деб ҳисоблайди.

Эҳтимолий сценарийлар

Қуруқликдаги ҳаракатларнинг чекланган шаклларини бутунлай истисно қилиб бўлмайди. Энг кўп муҳокама қилинаётган сценарийлар қаторига қуйидагилар киради: айрим объектларни йўқ қилиш ёки разведка ўтказиш учун махсус топшириқли кучлар амалиётлари; стратегик нишонларни эгаллаш учун чекланган рейдлар; Эрон чегараларидаги иттифоқчи қуролли гуруҳларни қўллаб-қувватлаш ҳамда можаро кенгайган тақдирда чегараолди ҳудудларида амалиётлар ўтказиш.

Бундай ҳаракатлар тўлиқ кўламли босқиндан сезиларли даражада фарқ қилади ва ҳаво ҳужумлари кампаниясига қўшимча сифатида ишлатилиши мумкин. Экспертлар, шунингдек, эҳтимолий босқин ҳақидаги муҳокамалар бир вақтнинг ўзида бир нечта сиёсий ва ахборот вазифаларини бажаришига эътибор қаратмоқда. Биринчидан, бу Эрон раҳбариятига босимни кучайтириш ва кейинги кескинликка тайёрликни намойиш этиш усулидир. Иккинчидан, бундай риторика жамоатчилик фикрини можаронинг кенгайишига тайёрлаш учун хизмат қилиши мумкин. Учинчидан, қуруқликдаги амалиёт ҳақидаги гап-сўзлар АҚШ ички сиёсий курашининг бир қисмига айланмоқда; зеро, Ироқ ва Афғонистондаги урушлардан сўнг бу мавзу Америка жамияти учун ўта нозик масала бўлиб қолган.

Ҳозирги вақтда Эронга қарши кенг кўламли қуруқликдаги амалиётга тайёргарлик кўрилаётганидан далолат берувчи белгилар — йирик қўшин контингентларини кўчириш, логистика тугунлари ёки ҳарбий госпиталларни жойлаштириш каби ҳолатлар кузатилмаяпти. Шунга қарамай, бундай сценарийнинг эҳтимоли сиёсий ва ахборот риторикасида фаол қўлланилмоқда.

«Комсомолская правда» нашрининг ҳарбий шарҳловчиси, истеъфодаги полковник Виктор Баранецнинг таъкидлашича, АҚШ ва Исроилнинг кенг кўламли зарбаларидан кейин ҳам Эроннинг ҳарбий салоҳияти юқорилигича қолмоқда, бу эса қуруқликдаги ҳар қандай эҳтимолий амалиёт режаларини жиддий равишда мураккаблаштиради.

«АҚШ ва Исроил Эронга — армия, ИИМК, ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари, флот ва авиацияга анча шикаст етказди. Аммо шунга қарамай, эронликларнинг жанговар салоҳияти бор-йўғи 25–30 фоизга камайган, холос. Асосий кучлар ҳамон сақланиб қолган. Бундан ташқари, Эроннинг барча куч ишлатар тузилмалари жами 600 минг кишини ташкил этишини унутмаслик керак. Қолаверса, 92 миллионлик Эрон сафарбарлик эълон қилиб, 7-9 миллион захирадаги аскарни сафга тортиши мумкин. Бу омил америкаликларнинг қуруқликдаги амалиёти жараёнига жуда кучли таъсир кўрсатиши мумкин», — деб қайд этди Баранец.

Эксперт, шунингдек, эҳтимолий қуруқликдаги кампания кўлами улкан қўшинлар гуруҳини ва мураккаб логистикани талаб қилишини, уни тайёрлаш учун эса ойлаб вақт кетиши мумкинлигини таъкидлади.

«Россиялик мутахассисларнинг ҳисоб-китобларига кўра, бундай ҳолатда АҚШга фақат қуруқликдаги қўшинларнинг ўзидан камида 500 минг аскар керак бўлади. Бундан ташқари, Эрон қирғоқлари яқинида қўшимча самолётлар ва авиаташувчи зарбадор гуруҳлар (камида 7 ёки 8 та авиаташувчи) ҳамда ҳар куни ўн минглаб тонна юк талаб этилади. Буларнинг барчасини минтақага кўчириш учун, ҳатто тинч даврда ҳам ярим йил вақт сарфланган бўларди», — деб ҳисоблайди ҳарбий шарҳловчи.

Баранецнинг сўзларига кўра, ҳатто шунча куч сафарбар қилинганда ҳам, Эронга қарши қуруқликдаги амалиёт тез орада узоқ давом этадиган ва ниҳоятда қимматга тушадиган ихтилофга айланиб кетиши мумкин.

«Қандай вазият бўлмасин, агар АҚШ тўхтамаса, уни узоқ ва давомли уруш кутмоқда. Бу ойлаб, балки йиллаб давом этиши мумкин. Бу эса улкан харажатлар ва катта йўқотишлар демакдир», — деб таъкидлади эксперт.

Эронга бостириб кириш учун улкан армия талаб этилади

Эронга қарши эҳтимолий қуруқликдаги амалиётга тайёргарлик кўриш албатта минтақага қўшинларни кенг кўламда кўчириш ва йирик ҳарбий инфратузилма яратиш билан бирга кечади.

«АҚШнинг Эронга қарши қуруқликдаги амалиётга тайёргарлик кўраётганининг асосий кўрсаткичи — Эрон билан чегарадош мамлакатларга пиёда қўшинларнинг катта контингентини юбориш ҳамда минтақада қуруқликдаги жангларни олиб боришга мўлжалланган йирик қурол-яроғ ва ҳарбий техника омборларини ташкил этиш бўлиши мумкин. Бундан ташқари, аҳолиси тахминан 90 миллион киши бўлган ва релефи мураккаб, асосан тоғли ҳудудлардан иборат Эрон каби давлатда кенг кўламли ҳарбий амалиёт ўтказиш учун жуда кўп сонли армия керак бўлади. Қиёслаш учун: 2003 йилда Ироққа қарши амалиёт вақтида Америка ва коалиция қўшинларининг умумий сони тахминан 300 минг аскарни ташкил этган эди», — деб таъкидлади «Dünya Siyaseti» стратегик маркази эксперти Сабир Аскероғлу TRT нашрига.

Аскероғлу қуруқликдаги кампания вақтида айнан қуруқликдаги кучлар асосий ролни ўйнашини, авиация ва ракета зарбалари эса ёрдамчи вазифаларни бажаришини таъкидлайди.

Экспертнинг сўзларига кўра, бу каби ҳар бир амалиётнинг якуний мақсади мамлакат ҳудуди устидан тўлиқ назорат ўрнатишдир ва бу ҳолат эҳтимолий ҳарбий кампанияни сезиларли даражада мураккаблаштиради.

«Қуруқликдаги қўшинларнинг асосий вазифаси — ҳудуд устидан назорат ўрнатишдир. Агар АҚШ қатъий натижага эришмоқчи бўлса, биринчи босқичда асосий ҳарбий объектлар, бошқарув марказлари ва қўмондонлик пунктларини заифлаштиришга ҳаракат қилади. Бироқ тўлиқ муваффақиятга эришиш учун мамлакатнинг фақат бир қисмини назорат қилиш кифоя эмас. Давлатнинг бутун ҳудуди, айниқса пойтахт ва йирик шаҳарлар устидан назорат ўрнатиш зарур. Акс ҳолда, ҳарбий амалиётни тугалланган деб ҳисоблаб бўлмайди», — деб ҳисоблайди эксперт.

Шунингдек, Аскероғлу Эрон географияси, унинг демографик салоҳияти ва минтақавий иттифоқчилари ҳар қандай қуруқликдаги ихтилофни узоқ давом этадиган ва ниҳоятда қимматга тушадиган тўқнашувга айлантириши мумкинлигидан огоҳлантиради.

«Эронга қарши қуруқликдаги амалиёт ҳаддан ташқари қиммат ва мураккаб бўлади. Мамлакатнинг мураккаб географияси, кўп сонли аҳолиси, кучли мафкуравий сафарбарлик базаси ҳамда жамиятнинг катта қисмида АҚШга бўлган салбий муносабат ташқи ҳарбий аралашув учун жиддий тўсиқларни келтириб чиқаради. Бундан ташқари, минтақадаги Эронга хайрихоҳ қуролли гуруҳларнинг фаоллашиши вазиятни янада чигаллаштиради. Бундай ҳолатда ихтилоф узоқ давом этадиган урушга айланиб кетиши мумкин. Бу эса АҚШ учун ўз характерига кўра «иккинчи Виетнам»ни, яъни сиёсий ва ҳарбий жиҳатдан баҳоси жуда юқори бўлган чарчатувчи низони англатади», — дея хулоса қилди эксперт.

Экспертларнинг бу сценарийга шубҳа билан қарашига қарамай, ҳатто чекланган қуруқликдаги амалиётлар ҳам кескинлик даражасини кескин ошириб, жорий низони Басра кўрфазидан Шарқий Ўрта Ер денгизигача бўлган кенг минтақавий урушга айлантириши мумкин.

Сўнгги ўн йилликлар тарихи шуни кўрсатадики, Яқин Шарқдаги урушлар камдан-кам ҳолларда дастлабки сценарий бўйича кечади. Ироқдаги уруш «тезкор кампания», Афғонистон эса «чекланган амалиёт» бўлиши керак эди. Иккала уруш ҳам оқибатлари ҳозиргача сезилаётган узоқ давом этган низоларга айланиб кетди.

Шу боис, кўпчилик экспертлар Эронга эҳтимолий босқин ҳақидаги муҳокамаларни аниқ ҳарбий режа эмас, балки амалдаги кескинлик Яқин Шарқни янги йирик уруш ёқасига қанчалик тез суриб бораётганидан далолат берувчи хавотирли огоҳлантириш сифатида баҳоламоқда.