Ikki foizli «elita» va bazaviy maoshdagi armiya: Pedagoglarni rag‘batlantirish tizimi ta’limda qutblashtirish paydo qilmaydimi?

Xalq ta’limi xarajatlari davlat budjetining eng salmoqli qismini tashkil etishini hisobga olsak, ushbu ustamalarning moliyaviy masshtabi, ularning davlat g‘aznasiga yuki va sohadagi real samaradorligi iqtisodiy tahlilni talab etadi.

Oylikni ikki karra ko‘paytiruvchi dovon: 70 foizlik ustamaning real narxi qancha?

Vazirlar Mahkamasining tegishli qarorlari hamda Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi tomonidan belgilangan tartibga ko‘ra, milliy yoki xalqaro baholash tizimida 86 va undan yuqori ball to‘plagan oliy hamda birinchi toifali o‘qituvchilarga bazaviy tarif stavkasining 70 foizi miqdorida ustama berish amaliyoti yo‘lga qo‘yilgan. Bu o‘qituvchilar uchun oylik maoshni qariyb ikki barobarga oshirish imkoniyatini anglatadi.

Vazirlikning statistik ma’lumotlariga ko‘ra, ushbu ustamani oluvchilar dinamikasi quyidagicha shakllangan: 2025 yilning birinchi yarim yilligi (yanvar-iyun): Respublika bo‘yicha jami 4 ming 199 nafar pedagog talab etilgan yuqori ballik dovondan o‘tib, ustama olish huquqiga ega bo‘lgan. 2025 yilning ikkinchi yarim yilligi (avgust-dekabr): Navbatdagi attestatsiya mavsumi yakunlari bo‘yicha yana 4 ming 38 nafar o‘qituvchi ushbu ro‘yxatga qo‘shilgan.

Ustama g‘oliblariga to‘lovlar 2 yil muddatga kafolatlanishini inobatga olsak, hozirgi vaqtda respublika maktablarida jami 8 ming 237 nafar o‘qituvchi yuqori rag‘batlantirish paketidan foydalanmoqda.

Agar bugungi kunda 1 stavka (20 soat) dars yuklamasiga ega oliy va birinchi toifali o‘qituvchining o‘rtacha bazaviy maoshi (boshqa ustamalarsiz) taxminan 3,5 million so‘m atrofida ekanini hisobga olsak, har bir o‘qituvchiga oyiga o‘rtacha 2,45 million so‘m qo‘shimcha mablag‘ to‘lanadi. Bu davlat budjetiga faqatgina ushbu yo‘nalish bo‘yicha oyiga ~20,18 milliard so‘m, yiliga esa ~242,1 milliard so‘m qo‘shimcha xarajat olib keladi.

Oyiga qo‘shimcha 6,3 million so‘m: Vazir jamg‘armasining «oltin kvotalari» kimlarga nasib qilmoqda?

Pedagogik mahoratning yuqori cho‘qqisini rag‘batlantirishga qaratilgan yana bir yirik loyiha – Vazir jamg‘armasi ustamasidir. Bu tizim o‘quvchilari fan olimpiadalari va imtihonlarda yuqori natija ko‘rsatgan, ilg‘or metodikalarni qo‘llaydigan o‘qituvchilarga mehnatga haq to‘lashning eng kam miqdori (MHTEKM)ning 5,5 baravari miqdorida (ayni paytda qariyb 6,32 million so‘m) 9 oy davomida har oylik qo‘shimcha to‘lovni ko‘zda tutadi.

Xalqtalimiinfo.uz tahliliy portali ma’lumotlariga ko‘ra, hukumat tomonidan mazkur ustama uchun qat’iy kvota tizimi joriy etilgan: 2024-yilgi mavsumda respublika bo‘yicha 1 ming 5 nafar eng iqtidorli pedagog ushbu mukofotga munosib ko‘rilgan edi. 2025 yil uchun mo‘ljallangan kvota esa vazirlik tomonidan kengaytirilib, 1 ming 500 nafar etib belgilandi (shundan 1 ming 400 nafari umumta’lim maktablari, 100 nafari esa ixtisoslashtirilgan maktablar ulushiga to‘g‘ri keladi).

Ushbu loyihaning moliyaviy qiymati qat’iy belgilangan bo‘lib, 1 ming 500 nafar o‘qituvchiga oyiga 6,32 million so‘mdan jami ~9,48 milliard so‘m sarflanadi. Ustama faqat o‘quv yili (9 oy) davomida to‘lanishini inobatga olganda, Vazir jamg‘armasining yillik moliyaviy yuki ~85,3 milliard so‘mni tashkil etmoqda.

Katta budjet, kichik qamrov: 327 milliard so‘m atigi 2 foiz o‘qituvchiga sarflanmoqda

Ikkala ustama tizimi bo‘yicha davlat budjetining umumiy xarajatlarini umumlashtirsak, quyidagicha manzara paydo bo‘ladi:

Yillik qariyb 327,5 milliard so‘mlik (taxminan 25,6 million AQSH dollari) to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar davlat budjetining umumiy xalq ta’limi ssenariysida ulkan raqam bo‘lib ko‘rinmasligi mumkin. Biroq, bu yerda gap butun boshli armiya – 500 mingdan ortiq o‘qituvchilar tizimidagi eng yuqori natija ko‘rsatgan eng yuqori natija ko‘rsatgan kichik bir qatlam – jami pedagoglarning atigi 2 foiziga yo‘naltirilayotganini unutmaslik kerak.

Sinfxonadan «sertifikat poygasi»gacha: Ustamalar pedagoglarni sun’iy ikkiga ajratib qo‘ymaydimi?

Raqamlar shuni ko‘rsatadiki, davlat ta’lim sifatini oshirish maqsadida budjet mablag‘larini barchaga birdek emas, balki raqobatbardosh va o‘z ustida ishlovchi o‘qituvchilarni qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirmoqda.

Bir tomondan, bu kuchli rag‘bat. Bugungi kunda har bir pedagog o‘z ustida tinimsiz ishlab, daromadini qonuniy yo‘l bilan oyiga 10-15 million so‘mgacha yetkazish imkoniyatiga ega. Bu tizim xususiy sektorga chiqib ketayotgan kuchli kadrlarni davlat maktablarida saqlab qolish va soha jozibadorligini oshirishda muhim rol o‘ynamoqda.

Boshqa tomondan, qolgan 98 foiz o‘qituvchilar uchun bazaviy maoshlarning hamon past darajada ekanligi tizim ichida sun’iy qutblanishni keltirib chiqarish xavfiga ega. Bu holat o‘qituvchilarni maktabdagi asosiy vazifasi – o‘quvchilarga sifatli ta’lim va tarbiya berishdan ko‘ra, ko‘proq shaxsiy sertifikatlar olish uchun testlarga tayyorlanish poygasiga jalb qilib qo‘yishi mumkin.

Iqtisodiy samaradorlik: Sarmoya o‘zini oqlaydimi?

Yillik 327,5 milliard so‘mlik budjet yuki o‘zini oqlashi uchun ustama oluvchi 10 mingga yaqin o‘qituvchi maktablarda haqiqiy «lokomotiv»ga aylanishi kerak. Iqtisodiy nuqtai nazardan qaraganda, davlat bu mablag‘ni o‘qituvchilarga o‘quvchilari ko‘rsatadigan natijalar (olimpiadalar, OTMga kirish ko‘rsatkichlari, PISA kabi xalqaro reytinglar) uchun avans sifatida to‘lamoqda. Agar bu ustamalarni olayotgan o‘qituvchilarning dars berish sifati qolganlarnikidan keskin farq qilmasa, u holda bu mablag‘lar kutilgan iqtisodiy-ijtimoiy dividendlarni keltirmaydi.

Xulosa: Xarajat emas, sarmoya: Ustamalar havoga uchmasligi uchun uchta shart

Yuqoridagi tahlillarga tayanib aytish mumkinki, 70 foizlik va Vazir jamg‘armasi ustamalari hozirgi bosqichda ta’lim sifatini nisbatan yaxshilash uchun zarur rag‘batlantirish vositasi. Biroq, u kelajakda shunchaki «budjet yuki»ga aylanib qolmasligi kerak. Buning uchun esa:

– Sertifikatlar va ustama imtihonlari faqat quruq yodlashga asoslanmasligi, haqiqiy pedagogik mahoratni, o‘quvchi bilan ishlash psixologiyasini o‘lchaydigan darajada takomillashtirilishi kerak;

– Ustama oluvchi o‘qituvchilarga maktabdagi yosh yoki tajribasi kamroq hamkasblariga ustozlik qilish majburiyati yuklatilishi zarur;

– Elita o‘qituvchilarni rag‘batlantirish fonida, qolgan yarim million o‘qituvchining bazaviy oylik maoshini inflatsiya va yashash minimumiga mos ravishda bosqichma-bosqich oshirib borish strategiyasi to‘xtab qolmasligi lozim.

Shu shartlar bajarilganda, davlat g‘aznasidan chiqayotgan yillik 300 milliard so‘mdan ortiq mablag‘ xarajat emas, balki O‘zbekistonning inson kapitaliga qilingan eng daromadli investitsiyasiga aylanishi mumkin.