Исроил Эрон билан урушга қанча вақт бардош бера олади?

Исроил ва АҚШ раҳбарлари Эронга қарши можаро бир неча ҳафта давом этиши мумкинлигига ишора қилмоқда. Президент Доналд Трамп бошчилигидаги АҚШ бу уруш муаммо бўлмаслигини ва Америка ҳарбийлари узоқ муддатли жангларни олиб бориш салоҳиятига эга эканини таъкидлади. Бироқ Ғазода содир этилган геноцид, шунингдек, Ливан ва Суриядаги уруш ҳамда ҳужумлар, қолаверса, Эрон билан аввалги тўқнашувларнинг молиявий юкидан аллақачон толиққан Исроил учун узоқ муддатли можаро анча қимматга тушиши мумкин.

Эронга ҳужум қилганидан буён Исроил мунтазам ракета ва дрон зарбаларига дуч келмоқда. Бу эса кенг кўламли ҳаво ҳужумидан огоҳлантириш сигналлари чалинишига, мактаблар ёпилишига ва ўн минглаб захирадаги ҳарбийларнинг сафарбар этилишига олиб келди. Хайфа ва Тел-Авив каби шаҳарлар узлуксиз ҳужумларга учрамоқда, фавқулодда хизматлар зўриқиш билан ишламоқда. Ўз ҳукумати бошқаларнинг бошига солаётган кенг кўламли уруш даҳшатларини бевосита ўз танасида ҳис қилишга одатланмаган аҳоли эса сўнгги бир неча кунни бункерларда ўтказишга мажбур бўлди.

Ҳозирча урушга бўлган иштиёқ юқори. Аксарият йирик шаҳарлардаги исроилликлар билан ўтказилган суҳбатлар жамоатчиликнинг ўнлаб йиллар давомида «уларни йўқ қилишга қасд қилган» деб уқтирилган душман билан юзма-юз келиш истаги кучли эканини кўрсатмоқда. Ўта сўлларни ҳисобга олмаганда, барча сиёсатчилар ҳукумат байроғи остида бирлашган.

«Уруш бошланиши билан Исроилни милитаризм тўлқини қамраб олди. Бу [2025 йил июнидаги 12 кунлик уруш] билан бир хил эмас. Ўшанда асосан ваҳима, Эрон Исроилни йўқ қилиши мумкинлиги ҳақидаги экзистенсиал қўрқув бор эди. Ҳозир эса бу ўта жангари милитаризм ва ўз кучига ортиқча баҳо беришдир. Ҳатто уруш танқидчилари ҳам (улар жуда кам сонли) [Исроил бош вазири] Нетаняхуга урушни қисқа қилишни тавсия қилмоқда — гўёки қачон тугашини Исроил ҳал қила оладигандек», — дейди исроиллик сиёсий иқтисодчи Шир Хевер.

Урушни қўллаб-қувватлаш — кўпчилик Исроил жамиятининг радикаллашуви деб биладиган жараённинг бир қисмидир. Илгари четга чиқиб қолган ўта ўнг сиёсатчилар ҳукумат марказига кириб келди. Сиёсий қутблашув ва иқтисодий қийинчиликлар эса ёш ва иқтидорли кадрларнинг мамлакатни тарк этишини тезлаштирмоқда. Қолганлар эса Эронни ўз мамлакатининг ашаддий душмани деб ҳисоблашга аллақачон ўргатилган ва бир неча ҳафталик уруш жамиятни янада ҳарбийлаштириши мумкин.

«Бу худди Иккинчи жаҳон урушидаги Британия бомбардимонларини эслатади. Ўшанда инглизлар мутлақ ёвузликка қарши курашяпмиз, деган эътиқод билан бу зарбаларга матонат билан чидаган эди. Ҳозир исроилликларнинг қалбида ҳам худди шундай туйғу яшамоқда. Биз деярли туғилганимиздан бошлаб Эрон ёвузлик эканига ишонтирилганмиз ва бу боғча, мактаб ҳамда армия орқали онгимизга сингдириб борилади», — дейди Тел-Авив университети академиги Даниел Бар-Тал.

Бар-Талнинг фикрича, бир неча ҳафтага чўзиладиган бу янги урушдан кейин Исроил жамияти қандай қиёфага киришини тахмин қилиш қийин. Фақат бир нарса аниқ: исроилликларнинг ўз давлатининг пойдевори адолатли барпо этилганига доир ўтмишдаги ахлоқий ишончига на 1948 йилги Накба қирғинлари, на Ғазодаги сўнгги геноцид путур етказа олган.

«Бугун бизнинг қаршимизда янада ҳарбийлашган ва янада ўнг қарашдаги авлод турибди. Нетаняху эса бизга бундан буён қилич яланғочлаб яшашдан бошқа чорамиз йўқлигини уқтирмоқда. Бу эса Исроилнинг яшаб қолиши учун унга доимий душманлар кераклигининг яна бир исботидир», — дейди у.

Бомбалар ва қурол-яроғлар

Ижтимоий оқибатлардан ташқари, агар уруш чўзиладиган бўлса, Исроил ҳисобга олиши керак бўлган ҳарбий омиллар ҳам мавжуд.

Бугунги куннинг энг долзарб масаласи — Исроил Эрон каби улкан ҳарбий салоҳиятга эга рақибга қарши ҳозиргидек шиддатли жангларни қанча вақт давом эттира олишидир. Ҳарбий таҳлилчи Ҳамза Атторнинг таъкидлашича, бу ҳолат Исроилнинг АҚШ ва Европа каби иттифоқчиларидан оладиган кўмагига, шунингдек, унинг мудофаа захиралари Эрон ракеталаридан олдинроқ тугаб қолмаслигига бевосита боғлиқдир.

«Урушнинг дастлабки уч кунида Эрон Исроил томон 200 дан ортиқ баллистик ракета учирди. Таққослаш учун, 12 кунлик уруш давомида улар 500 га яқин ракета отган эди ва уларнинг ҳар бирини зарарсизлантириш учун Исроилдан биттадан тутиб қолувчи ракета учириш талаб этилган. Бу эса Исроилнинг мудофаа салоҳиятидан кўпроқдир, шунинг учун АҚШ ёрдамисиз у шу пайтгача ўз ҳаво ҳудуди устидан назоратни йўқотган бўларди» — деди у «Al Jazeera»га.

Исроилда учта турли ҳаво мудофааси тизими мавжуд: қисқа масофали ракеталар ва артиллерия учун «Темир гумбаз» (Iron Dome); ўрта масофали ва қанотли ракеталарга қарши «Довуд палахмони» (David’s Sling); ҳамда баллистик ракеталарни тутиб қолишга мўлжалланган «Arrow 2» ва «Arrow 3» тизимлари.

Исроилликлар ўз омборларида қанча тутиб қолувчи ракеталари борлигини ошкор қилмайди. Бироқ 12 кунлик уруш вақтида бу захиралар камая бошлаган эди. Бу эса уруш узоқ давом этган тақдирда, ракеталарни уриб туширишнинг юқори суръатини сақлаб қолиш тобора қийинлашишини англатади. Оқибатда мудофаа ракеталарини тежаб ишлатишга ва асосий эътиборни фақат ҳарбий ҳамда сиёсий иншоотларни ҳимоя қилишга қаратишга тўғри келади, бу эса ўз навбатида тинч аҳоли орасида қурбонлар сонининг ошишига олиб келиши мумкин.

Исроил ва АҚШ манбаларига таяниб Атторнинг қайд этишича, июн ойидаги можародан сўнг Эрон ойига 100 тадан баллистик ракета ишлаб чиқармоқда. Бу Теҳрон аллақачон катта захира тўплашга улгурганидан далолат беради.

Иқтисодий омиллар

Икки йилдан ортиқ давом этган узлуксиз уруш Исроил иқтисодиётига жиддий зарба берди, дея огоҳлантирмоқда таҳлилчилар. Ўқ-дорилар харажати давлат ғазнасига оғир юк бўлаётган бир пайтда, юз минглаб захирадаги ҳарбийларнинг дастлаб режалаштирилганидан анча узоқ муддатга сафарбар этилиши вазиятни янада оғирлаштирмоқда.

Хабарларга кўра, 2024 йилда Исроилнинг Ливан ва Ғазодаги урушларга сарфлаган маблағи 31 миллиард долларга етган ва бу мамлакатда сўнгги йилларда кузатилмаган энг юқори бюджет камомадини юзага келтирган. 2025 йилнинг дастлабки кўрсаткичлари эса уруш харажатлари 55 миллиард долларга етаётганини кўрсатмоқда.

Иқтисодиётдаги бундай кучли босим 2024 йилда дунёнинг учта йирик кредит рейтинги агентлиги томонидан Исроилнинг суверен кредит рейтинги пасайтирилишига олиб келди.

«Исроил ҳозирда қарз инқирози, энергетика инқирози, транспорт ҳамда соғлиқни сақлаш тизимидаги инқирозларни бошидан кечирмоқда», — деди Хевер.

Бироқ, буларнинг ҳеч бири ўз-ўзидан Исроилнинг ҳарбий кампанияларини тўхтатиш учун етарли бўлмайди, бу иқтисодиёт масаласи эмас, балки технология масаласидир, дея огоҳлантирди сиёсий иқтисодчи.

«Модомики АҚШ Исроилни ўзини-ўзи ўқлайдиган, ўзи нишонга оладиган ва аскарлар ҳаётини хавф остига қўймайдиган даражада узоқ масофадан туриб йўқ қила оладиган ўта замонавий қуроллар билан таъминлашда давом этаркан, Исроил ичидаги иқтисодий инқироз унинг тажовузини тўхтатишга қандай қилиб етарли бўлиши мумкинлигини тасаввур қилолмайман», — деди у.