Venesuela — shunchaki neft zaxirasi emas: Tramp ko‘z tikkan «yer ostidagi xazina» nimalardan iborat?

O‘tgan haftada Venesuela prezidenti Nikolas Maduro o‘g‘irlab ketilganidan so‘ng, AQSH prezidenti Donald Tramp ma’muriyati mamlakatning neft qazib olish hajmini tez fursatda tiklash va tog‘-kon sektorini kengaytirish niyatida ekanini ma’lum qildi.

«Sizlarda po‘lat bor, minerallar bor, barcha muhim qazilmalar bor. Ularda zang bosib yotgan boy tog‘-kon tarixi mavjud. Prezident Tramp buni o‘z joyiga qo‘ydi va qayta tiklaydi», - dedi AQSH Savdo vaziri Govard Lutnik o‘tgan yakshanba kuni prezident samolyoti bortida jurnalistlarga.

Xo‘sh, Venesuelada qanday zaxiralar va resurslar mavjud?

Dunyodagi eng yirik neft zaxiralari

2023 yil holatiga ko‘ra, Venesuela dunyodagi eng yirik tasdiqlangan neft zaxiralariga ega bo‘lib, u 303 milliard barrelni tashkil etadi. Bu AQSHdagi zaxiralardan (55,25 milliard barrel) besh barobar ko‘proq. Venesuela, shuningdek, 1960 yil sentabr oyida Bag‘dodda Eron, Iroq, Quvayt va Saudiya Arabistoni bilan birgalikda OPEC’ga (Neft eksport qiluvchi mamlakatlar tashkiloti) asos solgan a’zolardan biri hisoblanadi.

Venesuela neft zaxiralari asosan mamlakat sharqidagi taxminan 55 000 kvadrat kilometr maydonni egallagan Orinoko neft mintaqasida to‘plangan bo‘lib, u davlatga qarashli «Petroleos de Venezuela» (PDVSA) kompaniyasi tomonidan nazorat qilinadi.

Orinoko mintaqasidagi neft o‘ta quyuq va yopishqoq bo‘lib, u oddiy neftdan ancha og‘ir hisoblanadi. Shu sababli uni yer ostidan qazib olish juda murakkab va katta xarajat talab qiladi. Solishtirish uchun, u AQSHda olinadigan yengil va «toza» neft turlaridan ancha farq qilgani uchun bozorda arzonroq baholanadi. Ushbu mintaqa neftini qayta ishlash uchun esa AQSHning Texas va Luiziana shtatlarida mavjud bo‘lgan ilg‘or texnologiyalar talab etiladi.

Venesuela neftini kim sotib oladi?

Venesuela bir paytlar yirik neft eksportchisi bo‘lgan. 1990 yillarning oxiri va 2000 yillarning boshida u AQSHga kuniga taxminan 1,5–2 million barrel neft yetkazib bergan va AQSHning eng yirik xorijiy neft manbalaridan biri edi.

Biroq, siyosiy beqarorlik, PDVSA kompaniyasidagi noto‘g‘ri boshqaruv, investitsiyalar yetishmasligi va AQSHning energetika sohasiga kiritgan sanksiyalari ishlab chiqarishning pasayishiga olib keldi.

2024 yilda Venesuela kuniga o‘rtacha 952 000 barrel neft qazib oldi. Reuters hisobotiga ko‘ra, PDVSA’ning 2024 yildagi xorijiy neft savdosi 17,52 milliard dollarni tashkil etgan.

Xitoy so‘nggi o‘n yil davomida Venesuela neftining eng yirik xaridori bo‘lib qolmoqda. 2025 yil noyabr oyida, AQSHning harbiy blokadasi boshlanishidan oldin, Venesuela kuniga 952 000 barrel neft eksport qilgan. Buning 81,7 foizi (778 000 barrel) Xitoyga yuborilgan. AQSH Venesuela neftining 15,8 foizini import qilib, ikkinchi o‘rinda turadi; undan keyingi o‘rinlarda esa Kuba (taxminan 2,5 foiz) bormoqda.

Tabiiy gaz

Venesuela tabiiy gaz zaxiralari bo‘yicha dunyoda to‘qqizinchi o‘rinni egallaydi. Xalqaro energetika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakat gaz zaxiralari taxminan 5,5 trillion kub metrni tashkil etadi. Bu Janubiy Amerikadagi jami gaz zaxiralarining 73 foizi deganidir. E’tiborli jihati shundaki, bu zaxiralarning aksariyati neft konlari bilan bog‘liq. Ya’ni, qazib olinayotgan tabiiy gazning qariyb 80 foizi neft qazib olish jarayonidagi qo‘shimcha mahsulot (yo‘ldosh gaz) hisoblanadi.

Oltin

Venesuela Lotin Amerikasidagi eng yirik rasmiy oltin zaxiralariga ega. Butunjahon oltin kengashi (World Gold Council) ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatning rasmiy zaxiralari taxminan 161,2 tonnani tashkil etadi, bu bugungi bozor narxida 23 milliard dollardan oshadi. Shuningdek, Venesuela hali o‘zlashtirilmagan ulkan oltin konlariga ega deb ishoniladi, biroq bu boradagi rasmiy ma’lumotlar eskirgan.

2011 yilda sobiq prezident Ugo Chaves Orinoco Mining Arc loyihasini e’lon qilgan edi. 2016 yilda Maduro ushbu hududni yanada rivojlantirishga kirishdi va mamlakat hududining 12 foizini tog‘-kon ishlari uchun ajratdi. Hukumat bu yerda olmos, nikel, koltan va mis zaxiralari borligini aytgan.

2018 yilda Maduro xorijiy kompaniyalar bilan 5,5 milliard dollarlik shartnomalar imzolab, oltin sohasiga investitsiya jalb qilish bo‘yicha «Oltin rejasi»ni e’lon qildi. Biroq, bu shartnomalarning birortasi amalga oshmadi va konlarning aksariyati hanuzgacha davlatga bo‘ysunmaydigan qurolli guruhlar nazoratida qolmoqda. Venesuela Ekologik tog‘-kon sanoatini rivojlantirish vazirligining 2018-yilgi hisobotida mamlakatda kamida 644 tonna oltin borligi aytilgan, biroq hukumat haqiqiy raqamlar bundan ancha yuqori bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Venesuelada yana qanday foydali qazilmalar bor?

2018-yilgi foydali qazilmalar katalogiga ko‘ra, quyidagi zaxiralar taxmin qilingan:

-Ko‘mir: taxminan 3 milliard tonna tasdiqlangan zaxira.

-Temir rudasi: 14,68 milliard tonna (shundan 3,6 milliardi to‘liq isbotlangan).

-Nikel: 407 885 tonna.

-Boksit (alyuminiy xomashyosi): 99,4 million tonna.

-Olmos: Orinoco Mining Arc hududida 1 020 million karat, Guanaimo hududining o‘zida esa 275 million karat zaxira borligi aytiladi.