Америка воз кечган, Хитой эса ривожлантираётган технология: метанолда ҳаракатланувчи автомобилларнинг келажаги борми?

Кўп мамлакатларда метанолда юрадиган автомобил технологияси ҳақида ҳатто эшитишмаган, Хитойда эса уни 1990 йилларда «Ford» билан ҳамкорликда ривожлантира бошлашган эди. Америка корпорацияси охир-оқибат бу ғоядан воз кечди; Хитойда эса бошқа йўлдан бориб, мазкур технологияни серияли моделлар ва юк машиналари даражасигача олиб чиқишди.

«Geely» автогиганти раҳбари Ли Шуфу уни ҳамон электр двигателлари билан бир қатордаги истиқболли йўналиш деб ҳисоблайди. Бироз эҳтиёткорлик билан бўлса-да, Хитойнинг бошқа йирик концернлари, хусусан, «Chery» ҳам бу ғояга эргашган.

Хўш, Хитой автосаноатига метанолга нисбатан бундай «параллел қараш» нега керак? Унинг мамлакатдан ташқарида оммалашиш имкониятлари қандай?

Хитойдаги «электромобил буми» ва метанол

Хитойда электромобиллар аллақачон шунчаки тажриба объекти бўлишдан чиққан: мамлакат кўчаларида уларни ҳар қадамда учратиш мумкин. 2026 йилнинг баҳорида чакана савдода янги энергия манбаларида ишлайдиган автомобиллар — электрокарлар, плагин-гибридлар ва водородли машиналарнинг улуши илк бор 60 фоиздан ошди. Май ойида эса бу кўрсаткич рекордни янгилаб, қарийб 63 фоизга етди.

Бундай вазиятда «Geely» компаниясининг метанол дастури анча камтарона кўринади. Компания маълумотларига кўра, ҳозирда мамлакат йўлларида 50 мингга яқин метанолли ва метанол-водородли автомобиллар ҳаракатланмоқда. Бу кўрсаткич, Хитой миқёси ва аҳоли сонини ҳисобга олганда, юмшоқ қилиб айтганда, жуда арзимас рақам.

Бироқ айнан мана шу тафовут бу жараённи янада қизиқарли қилади: барча бозор қонунларига кўра аллақачон йўқ бўлиб кетиши керак бўлган ушбу йўналишдан Хитой амалдорлари ва мамлакатнинг энг йирик автоишлаб чиқарувчиси қарийб йигирма йилдан бери воз кечмаяпти.

Калифорния технологияси

Автомобилларга метанол қуйиш ғояси аслида Хитой ихтироси эмас. У 1980 йилларда Калифорнияда жиддий синовдан ўтказилган. Ўшанда маҳаллий ҳукумат ўттизга яқин метанол қуйиш шохобчасини қурган, «Ford» эса тажриба автомобилларининг асосий етказиб берувчисига айланган эди. 1985 йилдан 1992 йилгача концерн Калифорния ва Канада йўллари учун махсус М85 (85 фоиз метанол, 15 фоиз бензин) ёқилғисида ишлайдиган юзлаб машиналарни ишлаб чиқарди.

Бироқ тажриба лойиҳаси ўзини оқламади. Ёқилғи қуйиш инфратузилмаси етишмас, метанолда юриш эса бензинга қараганда қимматроққа тушарди. 1990 йиллар ўрталарига келиб, Америка автоконцернлари метанолга яқин бўлган этанолни танлади. Бунда фермерларнинг таъсири ва маккажўхори етиштиришга ажратилган субсидиялар муҳим рол ўйнади.

1996 йилда айнан этанолда ҳаракатланадиган «Ford Taurus» АҚШда биринчи чинакам оммавий «flex-fuel» (икки хил ёқилғида ишлайдиган) автомобилига айланди. Калифорния 2005 йилда метанол дастурини расман ёпди ва шундан буён Қўшма Штатларда бу ғояга бошқа жиддий эътибор қаратилмади.

Шанси таксиларидан тортиб бешинчи авлод гибридларигача

Хитойда эса метанол асосан битта компания туфайли ўзининг иккинчи ҳаётини бошлади. «Geely» 2005 йилда метанол двигателларини ишлаб чиқишга киришди. 2012 йилда эса Хитой автосаноати тарихида биринчи марта серияли метанол моделини ишлаб чиқарди.

Худди шу йили ХХР Саноат ва ахборотлаштириш вазирлиги ўзига хос тажриба дастурини ишга туширди. М100 (бензин қўшилмаган тоза метанол) ёқилғисида ишлайдиган юздан ортиқ «Geely» таксилари Шанси провинциясидаги Сзинчжун шаҳри кўчаларида пайдо бўлди.

Кейинчалик бу тажриба Шенси, Шанхай, Гуйчжоу ва Гансуга ҳам олиб кирилди: олти йил ичида мингдан ортиқ машинадан иборат синов парки қарийб 200 миллион километр масофани босиб ўтди. Тажриба якунларига кўра, метанолли машиналар бензинда ҳаракатланадиган автомобилларга қараганда тахминан 20 фоизга энергия тежамкорроқ экани ва карбонат ангидрид газини қарийб 25 фоизга камроқ ажратиб чиқариши маълум бўлди.

2019 йилда Хитойнинг саккизта вазирлик ва идораси метанол транспортини қўллаб-қувватлаш бўйича қўшма директива қабул қилди. Аммо метанол электромобиллар эришган даражадаги чинакам оммавий қўллаб-қувватловга эга бўла олмади. Масалан, Шанси ҳукумати ўз вақтида метанолли юк машинасини харид қилиш учун 10 минг юан, енгил автомобиллар учун эса 5 минг юан субсидия ажратган. Ҳолбуки, электромобил учун 50 минг юангача (ҳозирги курс бўйича тахминан 7,5 минг доллар) субсидия олиш мумкин эди.

Расман олганда, метанолли машиналар асосий имтиёзлар татбиқ этиладиган «янги энергия автомобиллари» тоифасига ҳам киритилмади. Айнан шунинг учун ҳам, 2022 йилга келиб Хитойда электромобиллар сони 20 мингдан 10 миллиондан ортиққа ўсган бир пайтда, метанол парки нолдан бошланиб, бор-йўғи ўн минглаб машиналаргача кўпайди, холос.

Шунга қарамай, «Geely» бу борадаги ишларни тўхтатгани йўқ, аксинча, кўламини кенгайтирмоқда. 2024 йилда компания ўзининг метанол моделларини 12 та провинция ва 40 та шаҳар бозорига олиб чиқди: савдо ҳажми ўтган йилга нисбатан 130 фоизга ўсди.

2025 йилда эса бозорга метанол-электр гибридларининг бешинчи авлоди тақдим этилди. Ишлаб чиқарувчининг таъкидлашича, янги двигател мазкур соҳа учун рекорд даражадаги 48,15 фоиз иссиқлик фойдали иш коэффициентини намойиш этади ва -35°C гача бўлган қаҳратонда ҳам муаммосиз ишга тушади.

2026 йилнинг баҳорида «ақлли» электромобилларни ривожлантиришга бағишланган форумда Ли Шуфу бугунги кунда метанол транспортини қўллаб-қувватлаш дастурлари Хитойнинг 20 та провинцияси ва 39 та шаҳрида амал қилаётганини маълум қилди.

Нефт ўрнига кўмир

Пекиннинг бундай қатъий сиёсати ортида соф прагматик ҳисоб-китоб — энергетика хавфсизлиги масаласи ётибди. Умуман олганда, Хитой ўз энергия эҳтиёжининг қарийб 85 фоизини асосан кўмир ҳисобига қоплайди: мамлакатда бу маҳсулот захираси етарли ва ички энергия истеъмолининг ярмидан кўпи айнан унинг ҳиссасига тўғри келади. Нефт билан боғлиқ вазият эса бутунлай аксинча: мамлакат ўзи истеъмол қиладиган нефтнинг 70–72 фоизини хориждан сотиб олади. Хитой идораларининг прогнозларига кўра, бу қарамлик камида 2030 йилгача шу даражада сақланиб қолади.

Маълумки, Хитойда метанол саноат миқёсида айнан кўмирдан олинади. Шу тариқа, ҳар бир метанолли машина техник жиҳатдан импорт қилинадиган нефт ўрнини маҳаллий кўмир ҳисобига қоплайди.

Бундай мантиқ, айниқса, юк машиналарига келганда ўзини тўла оқлайди. Хитойдаги юк машиналарининг аксарияти якка тартибдаги хусусий ташувчиларга тегишли. Улар учун улкан батареяли, қимматбаҳо электр шатакчи машиналарини харид қилиш ўта оғирлик қилади. Метанол двигателининг нархи эса оддий дизел двигателиникига қарийб тенг, дея таъкидлайди «Methanol Institute» соҳа ассоциацияси. Айнан шунинг учун ҳам, «Geely» сўнгги йилларда асосий эътиборни электромобиллар аллақачон тўлиқ ҳукмронлик ўрнатган оммавий хусусий автопаркка эмас, балки биринчи навбатда тижорат транспортига қаратмоқда.

Кўмирнинг иккинчи томони

«Метанол ғояси»нинг ўзига хос заиф томони ҳам бор, бироқ ХХРда бу ҳақда ортиқча гапиришни хуш кўришмайди. Кўмирдан ишлаб чиқарилган ёқилғи бензин ёки дизелга қараганда табиатда анча катта углерод изини қолдиради. Бошқача қилиб айтганда, метанол двигателининг ўзи бензинли двигателга нисбатан тозароқ бўлиши мумкин, аммо унга мўлжалланган ёқилғи кўмирдан олинар экан, бу усулни мутлақо экологик тоза деб атаб бўлмайди.

Дарвоқе, Энергетика иқтисодиёти институти (IEEFA) тадқиқотларига кўра, Хитойда электромобилларга киритилган умумий инвестициялар шаҳар муҳити учун анча фойдали ва хавфсизроқ экани ўз тасдиғини топган.

«Geely» ушбу экологик зиддиятдан чиқиш йўлини кўмирдан эмас, балки саноатдан ажралиб чиқаётган карбонат ангидрид газини тутиб қолиш орқали синтез қилинадиган «яшил» метанолдан изламоқда. Компания 2015 йилдан буён Исландиянинг «Carbon Recycling International» корхонаси билан ҳамкорлик қилиб келади ва Хэнан провинциясида CO₂ дан йилига 110 минг тонна метанол ишлаб чиқарувчи завод барпо этмоқда.

Шунга қарамай, бундай экологик лойиҳалар қуввати ҳозирги машиналар учун ёқилғининг асосий қисмини ишлаб чиқараётган кўмир-метанол саноати кўлами билан таққослаганда, ҳозирча уммондан бир томчи, холос.

Қолаверса, метанолнинг ўзида маиший жиҳатдан янада жиддийроқ камчиликлар мавжуд: унинг юқори концентрацияда нафас йўлларига кириши ўта хавфли, инсон организмига тушиши эса муқаррар ўлимга олиб келади. Унинг устига, метанолнинг бир литридаги энергия қуввати бензинга қараганда тахминан икки баробар кам. Бу эса каттароқ сиғимли бак ва тез-тез ёқилғи қуйишни талаб қилади. Ёқилғи қуйиш шохобчалари тармоғи эса ҳамон асосан дастлабки тажриба лойиҳалари ўтказилган ҳудудлардагина тўпланган. Бу минтақалардан ташқарида эса метанолли автомобилга ҳозирча ёқилғи қуядиган жойнинг ўзи йўқ.