Арманистоннинг ЕОИИ таркибидан чиқиши иқтисодиётга қанчага тушиши мумкин?

Арманистоннинг Евроосиё иқтисодий иттифоқидаги (ЕОИИ) иштирокининг тўхтатилиши мамлакат учун жиддий иқтисодий йўқотишларга олиб келиши мумкин. Шунингдек, ялпи ички маҳсулоти (ЯИМ) 15,6 фоизга, иттифоқ мамлакатларидан пул ўтказмалари 2,1 миллиард долларга камайиши, газнинг ҳисоб-китоб нархи эса 69 фоизга ошиши мумкин.

Бундай баҳолар Россия, Беларус, Қозоғистон ва Қирғизистон вакиллари томонидан тайёрланган маърузада келтирилган. Эълон қилинган ҳужжатда ЕОИИ тўғрисидаги шартноманинг Арманистонга нисбатан амал қилиши тўхтатиладиган сценарий кўриб чиқилган. Ҳисоб-китоблар 2025-йил маълумотларига асосланган бўлиб, савдо-иқтисодий тартиб ўзгаришининг республика учун юзага келиши мумкин бўлган оқибатларини кўрсатади.

Тадқиқотнинг асосий баҳосига кўра, Арманистон ЯИМи тахминан 4,6 миллиард долларга қисқариши мумкин. Муаллифларнинг ҳисоб-китобларига кўра, ички истеъмол 14,6 фоизга ёки 3,5 миллиард долларга камайиши мумкин. Бунда инфляция базавий сценарийга нисбатан 14,9 фоизга ошиш эҳтимоли бор.

Шундай қилиб, гап фақат ташқи савдонинг бир кўрсаткичи ҳақида эмас, балки экспорт ва импортдан тортиб энергетика, меҳнат бозори ҳамда аҳоли даромадларигача бўлган иқтисодиётнинг бир нечта соҳасига бир вақтнинг ўзида таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ҳолат ҳақида бормоқда.

ЕОИИдан чиқиш савдо ва экспорт ҳажмини кескин қисқартириши мумкин

2025-йилда Арманистоннинг ЕОИИ мамлакатлари билан товар айирбошлаш ҳажми қарийб 7,99 миллиард доллар ёки республика умумий ташқи савдо айланмасининг 37,8 фоизини ташкил этган. Иттифоқдаги иштирок тўхтатилган тақдирда, маърузага кўра, бу кўрсаткич 55,6 фоизга қисқариб, 3,55 миллиард долларга тушиши мумкин.

Энг сезиларли пасайиш экспортда кузатилиши мумкин. Арманистон товарларининг ЕОИИ мамлакатларига етказиб берилиши тахминан 65,8 фоизга — 3,17 миллиард доллардан 1,08 миллиард долларгача камайиши мумкин. Иттифоқ давлатларидан импорт эса деярли ярмига — 4,82 миллиард доллардан 2,47 миллиард долларгача қисқариши айтилмоқда.

Бунинг асосий сабаби, аввало, савдо шартларининг ўзгаришидир. Арманистон компаниялари божхона декларациясини қайта расмийлаштириш, қўшимча тўловлар, сертификатлаш талабларининг ўзгариши ҳамда санитария, ветеринария ва фитосанитария назоратининг мураккаблашуви билан тўқнаш келиши мумкин.

Бизнес учун бу етказиб бериш харажатлари ва вақтининг ортишини англатади. Ҳозирда ЕОИИ мамлакатлари ўртасида эркин ҳаракатланаётган маҳсулотларнинг бир қисми савдо тартиби ўзгарганидан кейин нарх бўйича рақобатбардошлигини йўқотиши мумкин.

Арманистоннинг анъанавий экспорт тармоқлари айниқса заиф ҳолатда қолиши мумкин. Маъруза муаллифларининг баҳосига кўра, алкоголли маҳсулотларнинг ЕОИИ мамлакатларига етказиб берилиши 50,1 фоизга, озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари 39,9 фоизга, енгил саноат маҳсулотлари эса 32,2 фоизга қисқариши мумкин.

Қайта экспорт янада кўпроқ зарар кўриши мумкин. Унинг ҳажми ҳисоб-китобларга кўра, 91,6 фоизга қисқариб, тахминан 135 миллион долларга тушиши мумкин. Бу қўшимча савдо тўсиқлари пайдо бўлганидан кейин транзит ва қайта экспорт операцияларининг бир қисми бошқа мамлакатларга кўчиши мумкинлиги билан боғлиқ.

Газ нархи ва пул ўтказмаларидаги ўзгаришлар иқтисодиётга таъсир қилади

Алоҳида хавф табиий газ билан боғлиқ. Маърузада амалдаги шартлар сақланиб қолган тақдирда, Арманистон учун газнинг тахминий нархи минг куб метр учун 177,5 доллар деб баҳоланган. ЕОИИ таркибидаги иштирок тўхтатилган тақдирда эса ҳисоб-китоб нархи тахминан 300 долларгача ошиши, яъни қарийб 69 фоизга кўтарилиши мумкин.

Истеъмолнинг аввалги ҳажмлари сақланиб қолган тақдирда, бу Арманистоннинг газ импортига сарфлайдиган харажатларини тахминан 268,5 миллион долларга ошириши мумкин. Бунда харажатлар 389 миллион доллардан 657,5 миллион долларгача кўтарилади. Газ нархининг ошиши нафақат энергетика соҳасига таъсир қилиши мумкин. Газ корхоналарда ҳам ишлатилади, шу сабабли унинг қимматлашиши маҳсулот таннархининг ошишига ва иқтисодиётда инфляцион босимнинг кучайишига олиб келиши мумкин.

Хизматлар соҳасида ҳам муаммолар юзага келиши мумкин. Маълумотларга кўра, ЕОИИ мамлакатларига хизматлар экспорти 41,7 фоизга қисқариб, 754,6 миллион долларга тушиши мумкин. Айниқса, транспорт соҳаси, бизнес ва молиявий хизматлар, туризм ҳамда ахборот-коммуникация технологиялари соҳаларида сезиларли пасайиш прогноз қилинмоқда.

Яна бир муҳим омил — меҳнат миграцияси. 2025-йилда ЕОИИга аъзо бошқа мамлакатларда Арманистоннинг қарийб 126,9 минг фуқароси ишлаган, улардан 124,6 минг нафари Россияда бўлган.

Меҳнат фаолияти тартибининг ўзгариши Арманистон фуқаролари учун қўшимча маъмурий ва молиявий тўсиқларни юзага келтириши мумкин. Бунинг оқибатларидан бири пул ўтказмалари ҳажмининг камайиши бўлиши мумкин.

2025-йилда ЕОИИ мамлакатларидан Арманистонга қарийб 3,95 миллиард долларлик пул ўтказмалари келиб тушган. Кўриб чиқилаётган сценарий бўйича бу ҳажм тахминан 1,85 миллиард долларгача камайиши мумкин. Россиядан борадиган асосий маблағ қарийб 3,88 миллиард долларни ташкил этган.

Бу иқтисодиёт учун айниқса сезгир омил ҳисобланади, чунки пул ўтказмалари бевосита уй хўжаликлари даромадлари ва истеъмол талабига таъсир қилади. Уларнинг қисқариши ички истеъмолни янада камайтириши ва ташқи савдо пасайишининг таъсирини кучайтириши мумкин.

Ўзгаришлар логистика соҳасига ҳам таъсир қилиши мумкин. Янги савдо тартиби жорий этилганда автомобил транспортида юк ташиш учун қўшимча рухсат бериш тартиблари пайдо бўлиши, ЕОИИ ягона тариф тизимининг амал қилиши тўхтатилганидан кейин эса темирйўл тарифлари ошиши мумкин.

Бундан ташқари, Арманистон импорт, махсус, антидемпинг ва компенсация божларини тақсимлашнинг айрим механизмларидан, шунингдек, ЕОИИ бюджети ҳисобидан кооперация лойиҳаларини молиявий қўллаб-қувватлаш имкониятидан маҳрум бўлиши мумкин.

Оқибатлар иттифоқ давлатлари билан савдо доирасидан ташқарига ҳам чиқиши мумкин. Маърузага кўра, Арманистоннинг учинчи мамлакатларга экспорти 54,6 фоизга, импорти эса 21,1 фоизга қисқариши мумкин. Муаллифлар буни шаклланган савдо занжирларининг бузилиши, маҳсулот таннархининг ошиши ва ишлаб чиқариш ҳажмининг камайиши эҳтимоли билан боғлайди.

Бошқа ЕОИИ давлатлари учун эса бундай сценарийнинг оқибатлари анча кам аҳамиятли деб баҳоланмоқда. Иттифоқнинг қолган тўрт мамлакатининг ҳар бири учун товарлар ва хизматлар умумий экспорти ҳамда импортининг бевосита қисқариши 1 фоиздан кам бўлиши прогноз қилинмоқда. Шундай қилиб, ҳисоб-китобларга кўра, иттифоқдаги иштирокни тўхтатишнинг асосий иқтисодий оқибатлари айнан Арманистонга тўғри келади.

Шу билан бирга, бу сценарийга асосланган прогноз экани, муқаррар натижа эмаслигини таъкидлаш муҳим. Ҳисоб-китоблар муайян шароитларда юзага келиши мумкин бўлган таъсирни кўрсатади ва барча кўрсаткичлар албатта айнан шундай ўзгаришини англатмайди.

Арманистоннинг Европа Иттифоқи билан яқинлашуви сиёсий ва ҳуқуқий саволларни юзага келтирмоқда

Иқтисодий оқибатлар ҳақидаги муҳокамалар Арманистон ташқи сиёсий йўналишининг ўзгариши ва унинг Европа Иттифоқи билан муносабатларини чуқурлаштириши билан боғлиқ. 2025-йил 26-март куни Арманистон парламенти мамлакатнинг Европа Иттифоқига қўшилиш жараёнини бошлаш тўғрисидаги қонунни қабул қилди, 4-апрел куни эса президент Ваагн Хачатурян уни имзолади.

2025-йилнинг декабр ойида Арманистон ва Европа Иттифоқи стратегик шерикликнинг янги кун тартибини келишиб олди, 2026-йилнинг май ойида эса Арманистон — Европа Иттифоқининг биринчи саммити бўлиб ўтди. 2026-йил августда бош вазир Никол Пашинян Европа Иттифоқига аъзо бўлиш учун ариза топшириш жараёни яқин вақт ичида бошланиши мумкинлигини билдирди.

Шу билан бирга, Арманистон ҳукумати аввалроқ Европа Иттифоқи билан алоқаларни мустаҳкамлашга халақит бермаса, Евроосиё иқтисодий иттифоқи (ЕОИИ) аъзоси бўлиб қолиш ниятида эканини билдирган эди. Айнан шу ерда мураккаб иқтисодий ва ҳуқуқий зиддият юзага келади: ЕОИИ ва Европа Иттифоқи савдони тартибга солиш, божхона сиёсати ва техник талаблар бўйича турли тизимларга эга. Маъруза муаллифларининг фикрича, ЕОИИ ваколатига кирувчи соҳаларда Европа Иттифоқи нормаларини бир томонлама жорий этиш Арманистоннинг иттифоқ доирасидаги мажбуриятларига зид келиши мумкин.

Ҳужжатда Европа Иттифоқининг Арманистонга нисбатан вақтинчалик савдо чоралари ҳам кўриб чиқилган. Улар Европа бозорига етказиб бериладиган Арманистон маҳсулотларининг тахминан 80 фоизига импорт божларини икки йил муддатга бекор қилишни назарда тутади. Муаллифлар ушбу чораларни Арманистоннинг ЕОИИ доирасидаги мажбуриятларига мувофиқлиги нуқтаи назаридан таҳлил қилмоқда.

Россия, Беларус, Қозоғистон ва Қирғизистон Арманистоннинг иттифоқдан чиқишидан манфаатдор эмаслигини билдирган ва Арманистон халқининг келгусидаги интеграция йўналишини мустақил белгилаш ҳуқуқини тан олган. Шу билан бирга, маърузада шартноманинг Арманистонга нисбатан амал қилишини вақтинча тўхтатишнинг ҳуқуқий вариантлари ҳам кўриб чиқилган.

ЕОИИ тўғрисидаги шартноманинг ўзи унинг алоҳида бир давлатга нисбатан амал қилишини бир томонлама тўхтатишнинг бевосита механизмини назарда тутмайди. Шу сабабли муаллифлар халқаро ҳуқуқ нормаларига, жумладан, 1969-йилдаги Халқаро шартномалар ҳуқуқи тўғрисидаги Вена конвенциясига мурожаат қилиб, иттифоқ давлатларининг биргаликдаги қарори қабул қилиниши мумкинлигини тахмин қилмоқда.

Кўриб чиқилаётган сценарийга кўра, бундай тўхтатиб туриш Арманистонда мамлакатнинг ЕОИИ таркибидаги кейинги иштироки ёки бошқа интеграция йўналишини танлаш бўйича референдум ўтказилгунга қадар амал қилиши мумкин.

Арманистоннинг ЕОИИдан чиқиши бўйича асосий хулосалар

Якуний натижада эълон қилинган маъруза Арманистоннинг ташқи иқтисодий йўналишини ўзгартириш қандай иқтисодий қийматга тушиши мумкинлигини баҳолаш имконини беради. Энг йирик хавфлар қаторида ЯИМнинг 15,6 фоизга қисқариши, ЕОИИ билан товар айирбошлаш ҳажмининг 55,6 фоизга пасайиши, пул ўтказмаларининг тахминан 2,1 миллиард долларга камайиши ва газнинг ҳисоб-китоб нархи қарийб 69 фоизга ошиши қайд этилган.

Бироқ, якуний танлов Арманистоннинг ўз сиёсий қарори бўлиб қолади. Келтирилган ҳисоб-китоблар муқаррар келажакни эмас, балки сценарийлардан бирининг эҳтимолий оқибатларини кўрсатади. Улар кутилаётган қарорларни нафақат сиёсий нуқтаи назардан, балки аниқ иқтисодий кўрсаткичлар асосида ҳам баҳолаш имконини беради.

Фарангиз Бобожонова