Irrigatsiya va sanoat: qaysi davlatlar eng ko‘p chuchuk suv ishlatadi?

Dunyodagi chuchuk suvning katta qismi uy-ro‘zg‘orda ishlatilmaydi. U asosan qishloq xo‘jaligi ekinlarini yetishtirish, elektr stansiyalarini sovutish va sanoat ehtiyojlari uchun sarflanadi.

«Visual Capitalist» tayyorlagan infografika mamlakatlarni aholi jon boshiga yillik chuchuk suv iste’moli bo‘yicha reyting qiladi. Ma’lumotlar Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkilotining AQUASTAT bazasi va BMT ma’lumotlariga, aholi soni esa Jahon banki statistikasiga asoslangan. Ko‘rsatkichlarga qishloq xo‘jaligi, sanoat va kommunal tizimlarda ishlatiladigan suv kiritilgan.

Natijalarning ayrimlari hayratlanarli. Turkmaniston katta paxtachilik irrigatsiya tizimlari sababli katta farq bilan birinchi o‘rinni egallagan. Montanegro esa aholi soniga nisbatan yuqori suv sarfi tufayli ikkinchi o‘rinda. AQSH ham dunyo bo‘yicha birinchi beshlikdan joy olgan.
 
Turkmaniston katta farq bilan yetakchi

Turkmaniston aholi jon boshiga 128 228 kub fut suv iste’moli bilan birinchi o‘rinda turibdi. Mamlakatning ulkan irrigatsiya tarmog‘i Markaziy Osiyoning eng quruq hududlaridan birida paxta yetishtirish uchun qurilgan.
Sovet davrida qurilgan kanallar Amudaryodan suvni quruq qishloq xo‘jaligi yerlariga burgan. Aynan shu suv burilishlari Orol dengizining keskin qisqarishiga ham sabab bo‘lgan.

Qishloq xo‘jaligi suv iste’molining asosiy qismi

Qishloq xo‘jaligi dunyodagi chuchuk suv iste’molining taxminan 70 foizini tashkil qiladi.
Shuning uchun reytingda yuqori o‘rinlarda turgan mamlakatlarning ko‘pchiligi quruq yoki yarim quruq hududlarda joylashgan va katta irrigatsiya ehtiyojlariga ega. Ozarbayjon, Kozog‘iston, O‘zbekiston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Eron ham birinchi 15 talikdan joy olgan.

Bu mamlakatlarda suvga bo‘lgan talab asosan ekin yetishtirish va daryo suvini burish tizimlari bilan belgilanadi. Katta irrigatsiya tarmoqlari nisbatan kam aholiga xizmat qilganda, aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan ko‘rsatkich keskin oshib ketishi mumkin.

Sanoat ham muhim rol o‘ynaydi

Ro‘yxatdagi barcha mamlakatlarda suv sarfi asosan irrigatsiya bilan bog‘liq emas. AQSH beshinchi o‘rinni egallagan, shuningdek, Kanada va Estoniya ham birinchi 20 talikka kirgan. Bu mamlakatlarda yuqori suv iste’moli sanoat faoliyati va elektr stansiyalarini sovutish ehtiyojlari bilan izohlanadi.
Bunday suv foydalanishi maishiy iste’moldan farq qiladi. Sovutish uchun olingan suvning katta qismi keyinchalik yana daryo yoki ko‘llarga qaytarilishi mumkin, ammo baribir u mahalliy suv tizimlariga bosim o‘tkazadi.
 
Kam aholi ko‘rsatkichni keskin oshirishi mumkin

Aholi soni kichik mamlakatlarda yirik irrigatsiya yoki sanoat tizimlari nisbatan oz odamlar hisobiga taqsimlangani uchun jon boshiga ko‘rsatkich tez o‘sib ketadi.
Masalan, aholisi 627 702 kishi bo‘lgan Montenegro bir kishi hisobiga 125 155 kub fut suv sarfi bilan ikkinchi o‘rinda turibdi. Yangi Zelandiya 68 652 kub fut bilan uchinchi, Guyana esa 61 907 kub fut bilan keyingi o‘rinni egallagan.