Islomiy banklar O‘zbekistonga nima olib keladi?
Samarqandda bo‘lib o‘tgan Xalqaro islom moliyasi forumi doirasida «Muomalat time» ko‘rsatuvida Vaqt.uz muxbiri ekspert Iskandar Tursunov bilan suhbatlashdi. Unda O‘zbekistonda islomiy banklar faoliyati, foizsiz moliyalashtirish imkoniyatlari, yangi investitsiyalar va sohaning rivojlanishi oldidagi muammolar muhokama qilindi.
O‘zbekistonda islomiy moliya xizmatlarini joriy etish jarayoni yangi bosqichga chiqdi. Mikromoliya tashkilotlaridan keyin banklarga ham ushbu yo‘nalishda faoliyat yuritish uchun imkoniyat yaratilmoqda. Sukuk, takaful va islomiy bank xizmatlari bozorini rivojlantirish rejalari muhokama qilinmoqda. Biroq sohaning rivojlanishi uchun faqat qonunchilikni o‘zgartirishning o‘zi yetarli emas. Nazorat tizimi, malakali kadrlar va iste’molchilarning moliyaviy savodxonligi ham muhim ahamiyatga ega.
Bu haqda Samarqandda o‘tkazilgan Xalqaro islom moliyasi forumida Vaqt.uz bilan suhbatlashgan islom moliyasi eksperti Iskandar Tursunov ma’lum qildi.
Bozor ochilmoqda, ammo ekotizim hali shakllanishi kerak
Ekspertning ta’kidlashicha, O‘zbekiston va Markaziy Osiyo xalqaro investorlar uchun islom moliyasining yangi istiqbolli bozorlaridan biri sifatida ko‘rilmoqda. Bunga mintaqadagi iqtisodiy o‘sish, islohotlar va xorijiy investorlar uchun ochilayotgan imkoniyatlar sabab bo‘lmoqda.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda islomiy moliya xizmatlarini huquqiy jihatdan tartibga solish bo‘yicha ishlar bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. Dastlab mikromoliya tashkilotlariga, keyinchalik esa banklarga ushbu yo‘nalishda xizmat ko‘rsatish imkoniyati berildi.
Biroq Tursunovning fikricha, islomiy moliya bozori faqat bank xizmatlaridan iborat bo‘lmasligi kerak. Uning to‘laqonli ishlashi uchun islomiy qimmatli qog‘ozlar, sug‘urta va boshqa moliyaviy instrumentlar ham rivojlanishi zarur.
«Islomiy bank bor joyda islomiy qimmatli qog‘ozlar bo‘lishi kerak. Islomiy bank bor joyda islomiy sug‘urta, ya’ni takaful bozori ham bo‘lishi kerak. Bular bir-birini to‘ldirgan holda xizmat ko‘rsatadi», — deydi ekspert.
Hozircha ushbu ekotizimning barcha qismlari shakllanmagan. Xususan, sukuk chiqarish uchun zarur qonunchilik asoslari ishlab chiqilmoqda. Ekspertning aytishicha, tegishli qonun loyihasi parlamentda birinchi o‘qishda qabul qilingan va keyingi bosqichga o‘tgan.
Sukuklar kelgusida yirik infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish hamda tashkilotlarning katta miqdordagi investitsiya mablag‘lariga bo‘lgan ehtiyojini qondirish imkonini berishi mumkin.
Dastlab murobaha va ijara ommalashishi kutilmoqda
Islomiy moliya xizmatlariga talab mavjud bo‘lsa-da, banklar barcha instrumentlarni birdaniga taklif qilishi kutilmaydi. Tursunovga ko‘ra, dastlab mijozlar talabi, banklarning moliyaviy imkoniyatlari va risklarni boshqarish imkoniyatlari hisobga olinadi.
Shu sababli birinchi bosqichda murobaha va ijara kabi instrumentlar kengroq qo‘llanishi mumkin.
Murobaha — bank mijozga kerakli tovarni sotib olib, unga oldindan kelishilgan ustama bilan sotadigan moliyalashtirish shakli. Ijara esa aktivdan foydalanish huquqini haq evaziga berishga asoslanadi.
Ekspertning ta’kidlashicha, global islomiy banklar moliyalashtirish portfelida ham ushbu ikki instrumentning ulushi katta.
Shu bilan birga, sherikchilikka asoslangan mushoraka kabi mahsulotlarni rivojlantirish ham muhim. Biroq bunday moliyalashtirish tomonlardan yuqori darajadagi ishonch, biznes faoliyati to‘g‘risida ochiq ma’lumot va risklarni birgalikda boshqarishni talab qiladi.
Tursunov banklar xizmatlarni taklif qilishda adolatli narx belgilashi kerakligini ham ta’kidlaydi. Uning fikricha, aholida talab yuqori ekanidan foydalanib, haddan tashqari ustamalar o‘rnatish mumkin emas. Yangi xizmatlar an’anaviy moliya mahsulotlari bilan ham raqobatlasha olishi lozim.
«Islomiy» degan nom firibgarlikdan himoya qilmaydi
Yangi bozor oldidagi muhim muammolardan biri — ishonch va nazorat masalasi. Ekspert bu borada ayniqsa xususiy sektordagi, regulyator nazoratiga kirmaydigan tashkilotlar faoliyatiga e’tibor qaratish zarurligini aytadi.
Uning ta’kidlashicha, ayrim tashkilotlar islomiy moliya xizmatlarini taklif qilish yoki shariat talablariga muvofiqligini bildirish orqali aholidan mablag‘ jalb qilishi mumkin. Biroq tashkilot nomida «islomiy», «foizsiz» yoki «shariatga muvofiq» degan iboralarning mavjudligi uning faoliyati haqiqatan ham shu talablarga javob berishini anglatmaydi.
«To‘g‘ridan-to‘g‘ri “biz islom moliyasiga asosan ishlayapmiz”, “shariatga muvofiqmiz” yoki “0 foizlikmiz” degan so‘zlarga ishonib ketmaslik kerak. Bu nomlarning o‘zi islom moliyasiga muvofiqlikni hech qachon bildirmaydi», — deydi Tursunov.
Ekspertning fikricha, bunday tashkilotlarning shartnomalari, moliyaviy operatsiyalari va mablag‘lardan foydalanish tartibi mutaxassislar hamda shariat olimlari tomonidan tekshirilishi kerak.
U Malayziya va Qirg‘iziston tajribasida islomiy moliya nomidan mablag‘ jalb qilgan xususiy tashkilotlar bilan bog‘liq muvaffaqiyatsiz holatlar kuzatilganini misol keltiradi. Shu bois O‘zbekistonda ham aholidan investitsiya uchun pul jalb qiladigan bunday tashkilotlarni litsenziyalash va tegishli regulyator nazoratiga olish masalasini ko‘rib chiqish lozim, deb hisoblaydi.
Banklar faoliyati qanday nazorat qilinadi?
Banklarda islomiy moliya xizmatlarini joriy etishda hisob-kitoblarning alohida yuritilishi ham muhim masalalardan biri hisoblanadi.
Tursunovning tushuntirishicha, islomiy bank darchalari doirasida mablag‘lar, hisoblar va hisobotlar alohida yuritilishi, operatsiyalar esa ichki shariat nazorati va auditida tekshirilishi kerak. Markaziy bank ham ushbu jarayonlarni nazorat qiladi.
Bu talablar mijozlarning mablag‘lari an’anaviy bank operatsiyalari bilan aralashib ketishi haqidagi xavotirlarni kamaytirishga xizmat qilishi kerak.
Shu o‘rinda bir jihatga aniqlik kiritish lozim: intervyuda tilga olingan Openbank to‘liq islomiy bank emas, balki islomiy bank darchasi litsenziyasiga ega bank sifatida izohlangan.
Kadrlar va moliyaviy savodxonlik — yana bir to‘siq
Islomiy moliya bozorining rivojlanishi uchun ham an’anaviy moliyani, ham shariat talablarini yaxshi biladigan mutaxassislarga ehtiyoj ortadi.
Ekspert bu borada banklarda qisqa muddatli kurslar va xalqaro mutaxassislar ishtirokidagi treninglar o‘tkazilayotganini qayd etadi. Biroq uzoq muddatli yechim sifatida oliy ta’lim muassasalarida islom moliyasiga oid fan va yo‘nalishlarni rivojlantirish zarur.
Bundan tashqari, aholining moliyaviy savodxonligini oshirish ham muhim. Chunki yangi xizmatlar paydo bo‘lishi bilan birga, ularning shartlari, risklari, daromad olish mexanizmlari va majburiyatlarini tushunish zarurati ham ortadi.
«Islom moliyasi asosida ishlaymiz» degan har qanday tashkilotga tekshirmasdan ishonish yoki aksincha, butun tizimga asossiz shubha bilan qarash to‘g‘ri emas. Iste’molchilar mablag‘larini joylashtirishdan oldin tashkilot haqida moliyaviy ekspertlar va tegishli regulyatorlardan ma’lumot olishi kerak.
Samarqanddagi forum doirasida ham ushbu yo‘nalishda xalqaro hamkorlikni kengaytirish masalalari muhokama qilingan. Tursunovning aytishicha, ikki kun davomida O‘zbekistonning o‘nga yaqin banki xorijiy hamkorlar bilan memorandum va kelishuvlar imzolagan.
O‘zbekiston uchun endi asosiy vazifa islomiy moliya xizmatlarini joriy etish bilangina cheklanmaydi. Ularning shaffof ishlashini ta’minlash, iste’molchilar manfaatlarini himoya qilish va barqaror bozor shakllantirish ham muhim. Aks holda, yangi moliyaviy instrumentlarga bo‘lgan talabning o‘zi uzoq muddatli ishonchli tizim yaratish uchun yetarli bo‘lmaydi.
Теглар
