Пекиннинг Марказий Осиёдаги хавотири: Хитой Тожикистондан хавфсизликни кучайтиришни сўради

Хитой Тожикистондан терроризм, экстремизм ва сепаратизмга қарши курашда ҳамкорликни кучайтиришни, шунингдек, мамлакатдаги хитойлик фуқаролар ва компаниялар хавфсизлигини таъминлаш бўйича қатъий чоралар кўришни сўради. Бу ҳақда Хитой бош вазири Ли Цяннинг Тожикистон президенти Эмомали Раҳмон билан Душанбе шаҳридаги учрашувидан кейин маълум қилинди. Пекиннинг хавотирлари Афғонистон билан чегарада хитойлик ишчилар ҳалок бўлган ҳужумлар ва Марказий Осиёдаги хавфсизлик вазияти билан бевосита боғлиқ.

Хитой бош вазири Ли Цян 2026 йил 19 октябр куни Душанбе шаҳрида Тожикистон президенти Эмомали Раҳмон билан учрашди. Хитой Ташқи ишлар вазирлиги хабарига кўра, музокараларда икки мамлакат ўртасидаги ҳуқуқ-тартибот ва хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорликни чуқурлаштириш, разведка маълумотларини алмашиш ҳамда терроризм, сепаратизм ва экстремизмга қарши биргаликда курашиш масалалари муҳокама қилинган.

Ли Цян Тожикистон ҳукуматидан мамлакатдаги хитойлик фуқаролар ва корхоналар хавфсизлигини таъминлаш учун қатъий чоралар кўришни давом эттиришни сўраган. Ушбу баёнот Хитойнинг Марказий Осиёдаги хавфсизлик масалаларига эътибори тобора кучайиб бораётган бир пайтда янгради.

Афғонистон чегарасида хитойлик ишчилар ўлдирилди

Пекиннинг Тожикистондаги ўз фуқаролари хавфсизлигига бунчалик жиддий эътибор қаратишига сабаб бўлган асосий воқеалардан бири 2025 йилнинг ноябр ойи охирида содир бўлган ҳужумлардир. Ўшанда Тожикистон расмийлари Афғонистон ҳудудидан амалга оширилгани айтилган иккита ҳужум оқибатида беш нафар Хитой фуқароси ҳалок бўлганини маълум қилган эди.

Тожикистон Ташқи ишлар вазирлигининг 2025 йил 27 ноябрдаги баёнотига кўра, 26 ноябр тунида Хатлон вилоятидаги «Шоҳин-СМ» компанияси ишчилари лагерига ҳужум уюштирилган. Ҳужум давомида қўл гранаталари ва ўқотар қуроллар билан жиҳозланган дронлардан фойдаланилгани айтилади. Оқибатда Хитой фуқароси бўлган уч нафар компания ходими ҳалок бўлган.

Иккинчи ҳужум эса 30 ноябр куни юз берган. Тожикистон чегара қўшинларининг 1 декабрдаги баёнотига асосан, Афғонистоннинг Бадахшон вилояти ҳудудидан ўтган қуролли гуруҳ Тожикистоннинг Дарвоз тумани Шодак қишлоғида жойлашган «China Road and Bridge Corporation» йўл қурилиш компанияси ходимларига ҳужум қилган. Оқибатда Хитойнинг икки фуқароси ҳалок бўлиб, яна икки киши тан жароҳати олган.

Дастлабки ҳужумга доир расмий маълумотларда яна бир ходим яралангани айтилган эди. Тожикистон чегара қўшинларининг ҳар икки воқеа бўйича берган баёнотларига таянилса, жами беш нафар хитойлик ҳалок бўлган ва уч киши жароҳатланган. Бироқ «Reuters» агентлигининг 2025 йил 1 декабрдаги хабарида ҳужумлар оқибатида беш нафар Хитой фуқароси қурбон бўлгани ва беш киши жароҳатлангани маълум қилинган.

Ушбу воқеалардан сўнг Тожикистон президенти Эмомали Раҳмон мамлакатнинг хавфсизлик ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралари раҳбарлари билан фавқулодда учрашув ўтказиб, чегара хавфсизлигини кескин кучайтиришни топширди. «Reuters» хабарига кўра, Хитойнинг Душанбедаги элчихонаси ҳам ўз фуқаролари ва компанияларига чегара ҳудудларини зудлик билан тарк этишни тавсия қилган.

Ўз навбатида, Афғонистон ташқи ишлар вазирлиги 2025 йил 29 ноябрдаги баёнотида биринчи ҳужумни кескин қоралади. Шунингдек, айбдорларни топиш учун Тожикистон билан маълумот алмашиш ва ҳамкорлик қилишга тайёрлигини билдирди. Кейинроқ «Толибон» маъмурияти вакиллари ҳам чегара хавфсизлигини таъминлашда ҳамкорликни кучайтиришга рози эканини маълум қилди.

Хитойни Марказий Осиёда нима хавотирга солмоқда?

Пекиннинг минтақа хавфсизлиги билан боғлиқ ташвишлари фақат Тожикистондаги фуқароларини ҳимоя қилишдангина иборат эмас. «Reuters» агентлигининг ёзишича, Хитой Марказий Осиёдаги беқарорлик унинг ғарбий қисмида жойлашган Шинжон-Уйғур автоном районига ҳам ўз таъсирини ўтказишидан қаттиқ хавотирда.

Маълумки, Шинжонда асосан мусулмон уйғурлар яшайди. Хитой ҳукумати аввалги қатор ҳужумлар ортида айнан уйғурлар турганини даъво қилиб келади. Ўз навбатида, халқаро инсон ҳуқуқлари ташкилотлари Хитойни уйғур аҳолисининг диний, маданий ва тилга оид ҳуқуқларини топташда айблайди. Пекин эса бу каби айбловларни мунтазам равишда рад этиб келади.

Шу сабабли Хитой раҳбарияти терроризм ва экстремизмга қарши курашни нафақат ички хавфсизлик масаласи, балки Марказий Осиё давлатлари билан ҳамкорликнинг энг муҳим йўналиши сифатида кўради.

Хитой расмийлари бу йўналишдаги таҳдидларни ифодалаш учун «учта ёвуз куч» атамасидан фойдаланади. Бу тушунча ўз ичига терроризм, сепаратизм ва экстремизмни олади. Ли Цян ҳам Эмомали Раҳмон билан музокараларда айнан шу уч йўналишдаги хавф-хатарларга қарши биргаликда курашиш шартлигини уқтирди.

Тожикистон чегарасининг географик аҳамияти

Географик жойлашувига кўра, Тожикистон жанубда Афғонистон, шарқда эса Хитой билан чегарадош ҳисобланади. Тожикистон Ташқи ишлар вазирлигининг расмий маълумотларига кўра, мамлакатнинг Афғонистон билан давлат чегараси узунлиги 1 374,2 километрни, Хитой билан эса 494,4 километрни ташкил қилади.

Афғонистон билан чегаранинг каттагина қисми Панж дарёси бўйлаб ўтса, қолган қисми қуруқликка тўғри келади. Хитой билан чегара чизиғи эса баланд Помир тоғлари орқали ўтган.

Топографик жиҳатдан мураккаб бўлган бу ҳудудлар чегара хавфсизлиги масаласини ҳар икки давлат учун ҳам ғоят муҳим вазифага айлантиради. Афғонистондан Тожикистон ҳудудига қуролли гуруҳларнинг суқилиб кириши ёки чегараолди зоналарида жиноий гуруҳларнинг фаоллашиши нафақат маҳаллий аҳоли, балки у ерда меҳнат қилаётган хорижий компаниялар ходимларининг ҳаётига ҳам бевосита таҳдид солади.

«Reuters» нашрининг қайд этишича, Тожикистон–Афғонистон чегараси яқинида гиёҳванд моддалар контрабандаси ва ноқонуний олтин қазиб олиш каби қатор жиноий ҳолатлар ҳам тез-тез учраб туради. Бироқ очиқ манбаларда бу жиноятларни ноябр ойида содир этилган қонли ҳужумлар билан бевосита боғлаш учун етарли далиллар мавжуд эмас.

Душанбе учрашуви минтақавий хавфсизлик учун нимани англатади?

Ли Цяннинг ушбу ташрифи Хитойнинг Марказий Осиё минтақасидаги сиёсий ва иқтисодий таъсирини кенгайтиришга қаратилган йирик дипломатик ҳаракатларнинг мантиқий давомидир. Эслатиб ўтамиз, Хитой бош вазири Тожикистонга келишидан аввал, 17–18 октябр кунлари Ўзбекистонда ҳам расмий ташриф билан бўлган эди. Айнан шу кунларда АҚШ Давлат котиби Марко Рубио ҳам Самарқанд шаҳрига келди.