Қиймати 5 млрд долларлик «Газ ҳалқаси» Марказий Осиёнинг энергетик хавфсизлигини қандай мустаҳкамлайди?

Қиймати 5 млрд долларга баҳоланаётган «Газ ҳалқаси» Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистонни 3 минг километрдан ортиқ янги ва модернизация қилинган газ қувурлари орқали боғлашни назарда тутади.

Лойиҳа Тошкентда бўлиб ўтган иккинчи Марказий Осиё нефт ва газ форумида муҳокама қилинди.

Қозоғистонлик энергетика мутахассиси Асқар Исмоилов ушбу ғояни 2025-йилда форумнинг биринчи йиғилишида илгари сурган эди.

Унинг ҳисоб-китобларига кўра, лойиҳанинг асосий инфратузилмасини яратиш учун 5 млрд доллар (4,46 млрд евро) керак бўлади. Шундан 2 млрд доллар янги газ қувурларини қуришга, яна 3 млрд доллар эса мавжуд қувурларни модернизация қилиш ва рақамлаштиришга сарфланиши мумкин.

Мутахассиснинг айтишича, янги тизим орқали йилига қарийб 20 млрд куб метр газ ташиш мумкин бўлади.

Бешта мамлакат ягона газ тизимидан қандай фойда кўради?

«Газ ҳалқаси» лойиҳаси Марказий Осиё мамлакатларида газ захиралари, қувурлар инфратузилмаси ва истеъмол ҳажми бир-биридан фарқ қилиши ҳисобга олинган ҳолда таклиф этилмоқда. Масалан, катта газ захираларига эга Туркманистон янги харидорларга эга бўлиши мумкин. Бошқа мамлакатлар эса газ етказиб беришнинг қўшимча манбаларига эга бўлади.

Ҳозирда Асқар Исмоилов Женевада жойлашган, газ саноати раҳбарлари ва мутахассисларини бирлаштирувчи «Global Gas Centre» халқаро нотижорат ташкилотига маслаҳат беради. Ушбу ташкилот «Газ ҳалқаси» лойиҳасини илгари суришда фаол иштирок этмоқда.

«Газ ҳалқаси лойиҳаси жуда қизиқарли. Чунки у ушбу мамлакатларнинг барчасида газ таъминоти хавфсизлигини оширади», — деди ташкилотнинг ижрочи директори Валери Дюкро.

Ўзбекистон газни ҳам ишлаб чиқаради, ҳам кўп истеъмол қилади. Айниқса, қишда мамлакатда газга бўлган талаб ортади. Қозоғистон ҳам газ ишлаб чиқаради, бироқ унинг асосий газ захиралари мамлакатнинг аҳоли зич яшайдиган ҳудудларидан узоқда — ғарбий қисмида жойлашган.

Қирғизистон газни асосан импорт қилади. Тожикистон эса электр энергиясининг катта қисмини гидроэлектрстанциялари орқали ишлаб чиқарса-да, газни ҳам хориждан сотиб олади. Тожикистон Энергетика вазирлиги маълумотларига кўра, мамлакат 2026-йилнинг биринчи ярмида Ўзбекистондан 126,4 млн куб метр газ импорт қилган.

Айни пайтда ҳам Марказий Осиё мамлакатлари ўзаро газ савдосини амалга оширади. Янги лойиҳа мавжуд алоқаларни кенгайтириш, қувурларнинг айрим қисмларини янгидан қуриш ва эскиларини таъмирлаш орқали газни мамлакатлар ўртасида янада қулай тақсимлаш имконини бериши мумкин.

«Қишда Ўзбекистон ёки Қирғизистон, Тожикистон каби Марказий Осиёнинг бошқа мамлакатларида газга талаб ошса, газни тескари йўналишда ҳам етказиб беришимиз мумкин», — деди Қозоғистоннинг нефт ва газ соҳасидаги «PetroCouncil Kazakhstan» уюшмаси раиси Асилбек Жакиев.

У газни қувурлар орқали одатдаги йўналишга тескари томонга ҳам узатиш имкониятини назарда тутган. Бироқ бундай тартиб ҳали расман келишиб олинмаган.

Ғоядан амалий лойиҳагача

Асқар Исмоиловнинг айтишича, Ўзбекистоннинг «Ўзбекнефтгаз» компанияси дастлабки музокаралардан сўнг лойиҳага қизиқиш билдирган.

Шунингдек, унинг маълум қилишича, «Global Gas Centre» май ойида Қорақалпоғистон билан ҳамкорлик меморандумини имзолаган.

Лойиҳа ташаббускорлари Хитой ва Яқин Шарқдаги эҳтимолий инвесторлар билан ҳам музокаралар олиб борганини билдирган.

Бироқ лойиҳани амалга ошириш учун фақат маблағ топишнинг ўзи етарли эмас. Мамлакатлар қанча газ етказиб берилиши, газни ўз ҳудудидан ўтказиш шартлари ва қувурлардан фойдаланиш тартиби бўйича ҳам келишиб олиши керак. Шунингдек, газни икки йўналишда ташиш мумкин бўлган қувурлар ҳам аниқ белгиланиши лозим.

Ҳозиргача лойиҳани молиялаштиришнинг якуний режаси, бешта мамлакат ҳукуматининг умумий келишуви ёки қурилишни бошлаш муддати очиқ эълон қилинмаган. Газ қувурларининг қиймати ва улар орқали ташиладиган газ ҳажми ҳам ҳозирча лойиҳа ташаббускорларининг ҳисоб-китобларига асосланган.

Ўзбекистон газ қазиб олишни кўпайтиришга ҳам ҳаракат қилмоқда

Ўзбекистон минтақавий газ алоқаларини ривожлантириш билан бирга, мамлакат ичида газ ишлаб чиқаришни ҳам оширишга интилмоқда.

Миллий статистика маълумотларига кўра, 2026-йилнинг январ–август ойларида йирик саноат корхоналари томонидан 24,2 млрд куб метр табиий газ ишлаб чиқарилган. Бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 16,3 фоиз кам.

Октябр ойида ўтказилган йиғилишда Ўзбекистон расмийлари жорий йилда бешта янги газ-конденсат кони аниқланганини маълум қилган. Шунингдек, январ–сентябр ойларида 80 та қудуқ қазилгани ва йилнинг охирги чорагида яна 40 та қудуқ қазиш режалаштирилаётгани айтилган.

«Табиий газ Ўзбекистон энергетика тизимининг асосий таянчларидан бири бўлиб қолмоқда», — деди Тошкентдаги форум ҳамташкилотчиси ва «Ўзбекнефтгаз»нинг тўлиқ эгалигидаги «UNG Overseas» компанияси вакили Денис Бороденок.

Ҳукумат, шунингдек, Устюрт минтақасида чуқурроқ қатламларни ўрганиш ва мавжуд конлардан газ қазиб олишни яхшилаш чораларини кўрмоқда.

Мамлакат ичида янги қудуқларни қазиш ва қўшни давлатлар билан газ қувурларини боғлаш энергетик хавфсизликнинг турли жиҳатларига хизмат қилади. Биринчиси газ ишлаб чиқаришни оширишга қаратилган бўлса, иккинчиси мавжуд газни керакли ҳудудларга етказиб беришни осонлаштиради.

Озарбойжон ва Европа билан энергетик ҳамкорлик

Тошкентдаги форумда Марказий Осиё, Озарбойжон ва Европа бозорлари ўртасидаги энергетик алоқаларни мустаҳкамлаш масаласи ҳам муҳокама қилинди.

«PetroCouncil Kazakhstan» уюшмаси раиси Асилбек Жакиевнинг фикрича, Озарбойжон ва Европа Иттифоқи билан яқинроқ ҳамкорлик Марказий Осиё мамлакатларига нефт ва газ экспортини кенгайтириш имконини бериши мумкин.

Бу борада айрим ҳамкорлик лойиҳалари аллақачон бошланган. Озарбойжоннинг SOCAR компанияси, Буюк Британиянинг BP компанияси ва «Ўзбекнефтгаз» Устюрт минтақасида нефт ва газ қидириш лойиҳасида ҳамкорлик қилмоқда.

Озарбойжон Жанубий газ йўлаги орқали Европа Иттифоқи мамлакатларига ҳам табиий газ етказиб беради. Европа комиссияси маълумотларига кўра, 2025-йилда ушбу йўналиш орқали 12,5 млрд куб метр газ етказилган.

2026-йил март ойида Европа Иттифоқи ва Озарбойжон энергетика соҳасидаги кенг қамровли ҳамкорликни давом эттиришга тайёрлигини яна бир бор тасдиқлаган.