Европа давлати АҚШдан 10 миллиард долларлик олтинини олиб чиқиб кетди

2 сентябр куни Нидерландия Марказий банки (DNB) «оғир инқирозларга тайёргарликни кучайтириш» мақсадида ушбу қадамга қўл урганини маълум қилди.

Гарчи банк айнан қандай инқирозлар назарда тутилаётганига ойдинлик киритмаган бўлса-да, бугунги кунда АҚШ ва Канада ўртасида кескин савдо уруши кетмоқда. Бундан ташқари, Вашингтон Эронда ҳарбий ҳаракатлар олиб бормоқда, сўнгги ойларда эса Венесуэла ва Куба атрофида турли операцияларни амалга оширди.

Бунга қўшимча равишда, жорий йилнинг феврал ойида АҚШнинг Эронга қарши уруши бошланганидан буён Европа ва Америка ўртасидаги муносабатлар ҳам таранглашди. Сабаби, Доналд Трамп европалик иттифоқчиларининг бу урушга қўшилишни истамаётганидан очиқчасига норози бўлмоқда.

«Захираларни кўчириш орқали олтинимизнинг муомала ва айирбошлаш имкониятларини кенгайтирдик. Улардан ҳеч қачон фойдаланишга тўғри келмайди, деб умид қиламиз. Бироқ ҳар қандай вазиятда ҳам барқарорлигимиз ва шайлигимизни мустаҳкамлаб қўйишимиз шарт», — дея баёнот берди DNB раҳбари Олаф Слейпен.

Хўш, Нидерландия қанча олтин захирасига эга ва бу АҚШ учун нимани англатади?

Мамлакат тахминан 72,2 миллиард евро (83,8 миллиард доллар) қийматидаги 612,4 тонна олтин захирасига эга. Бу бойлик одатий молиявий тизимлар издан чиқиши хавфи туғилган инқироз даврларида давлат учун муҳим хавфсизлик кафолати бўлиб хизмат қилади.

Хатарларни тақсимлашга қаратилган стандарт стратегияларга мувофиқ, давлатлар максимал хавфсизликни таъминлаш мақсадида ўз олтин захираларини турли ҳудудларда сақлашга ҳаракат қилади. Нидерландия Марказий банки ҳам ўз захираларини бир неча жойга: Зейст шаҳридаги Нақд пул марказига, шунингдек, Буюк Британия, АҚШ ва Канада марказий банкларига тақсимлаган.

Шу вақтга қадар мамлакат олтин захираларининг 30,8 фоизи Зейстда, 18,1 фоизи Лондонда, 31,3 фоизи Ню-Йоркда ва 19,7 фоизи Оттавада сақлаб келинаётган эди.

Олтиннинг бир қисми Шимолий Америкадан Буюк Британияга кўчирилгач, тақсимот қуйидагича ўзгарди: Зейст – 30,8 фоиз, Лондон – 32,1 фоиз, Ню-Йорк – 18,5 фоиз ва Оттава – 18,5 фоиз.

Олтин қандай кўчирилди?

Кўчирилган олтиннинг қиймати 2025 йил якунларига кўра тахминан 10,11 миллиард еврога (11,73 миллиард доллар) баҳоланган эди. Чоршанба куни Нидерландия вақти билан соат 15:00 (Гринвич бўйича 13:00) ҳолатига бу кўрсаткич 10,34 миллиард еврони ташкил қилди.

Жараён икки усулда амалга оширилди: олтинни бир жойда сотиб, бошқа жойдан харид қилиш ҳамда олтин қуймаларини бир нуқтадан иккинчисига бевосита ташиш орқали.

DNB маълумотларига кўра, кўчириш жараёни дастлаб банкнинг Ню-Йоркдаги қарийб 59 тонна (тахминан 8,3 миллиард долларлик) олтинини сотиши ва сўнгра Лондондан шунча миқдорда олтин харид қилиши билан бошланган.

«Шунингдек, 27 тоннадан ортиқ (тахминан 3,84 миллиард долларлик) олтин АҚШ ва Канададан Зейст шаҳрига бевосита олиб келинди. Халқаро бозор стандартларига тўла жавоб берадиган айнан шунча миқдордаги олтин эса Зейстдан Лондонга ўтказилди. Бунинг натижасида олтин қуймаларини қайта эритишга ҳожат қолмади», — дейилади банк хабарида.

Умуман олганда, 2025 йил декабр ойидаги баҳолашларга кўра, Ню-Йоркдан қарийб 10,7 миллиард долларлик, Оттавадан эса 1 миллиард доллардан сал кўпроқ миқдордаги олтин кўчирилган.

«Сўнгги амалиётлардан кейин Нидерландия олтин захираларининг географик тақсимоти янада мувозанатлашди. Энди АҚШ ва Канаданинг ҳар бирида захирамизнинг 18,5 фоиздан улуши сақланмоқда», — дея қўшимча қилади DNB.

Нидерландия нима учун олтинни айнан шу усулда кўчирди?

DNB қайд этишича, олтинни кўчириш ва бу жараённи айнан икки усулда амалга ошириш қарори банкнинг хавф-хатарларни тақсимлаш стратегиясининг бир қисми ҳисобланади.

«Олди-сотди жараёнларини бевосита ташиш усули билан уйғунлаштириш DNBга олтин кўчиришдек мураккаб операция билан боғлиқ хатарларни тақсимлаш, шу билан бирга, самарадорликка эришиб, маблағларни тежаш имконини берди.

Қолаверса, ҳар икки ёндашув орқали орттирилган тажриба келгусида кутилиши мумкин бўлган инқирозлар даврида жуда асқотади. Мабодо вазият тақозоси билан яна олтин кўчиришга тўғри келса ва усуллардан бирини қўллаш имконсиз бўлиб қолса, банк иккинчисидан бемалол фойдалана олади. Бу эса, ўз навбатида, DNBнинг инқирозларга шайлик даражасини оширишга қаратилган саъй-ҳаракатларига тўла мос келади», — дея изоҳ берилди Банк баёнотида.

Нидерландия нега олтинларини АҚШдан олиб чиқиб кетмоқда?

Сешанба кунги матбуот баёнотида Нидерландия Марказий банки (DNB) олтиннинг «эркин ва осон айирбошланишини» таъминлаш мақсадида бу қадамга қўл урганини ҳамда Лондонни сақлаш учун энг хавфсиз жой деб ҳисоблашини билдирди.

«Олтин захираларининг асосий қисмини Лондонда сақлаш унинг ишончли таянч сифатидаги вазифасини янада кучайтиради. Олтин энг муҳим захира активи саналаб, ўта оғир тизимли инқирозлардан ҳимояланишда энг мақбул воситадир», — дейилади банк хабарида.

«Бундай мураккаб вазиятларда Ню-Йорк ва Оттавада сақланаётган олтин захираларидан тезкор ва тўғридан-тўғри фойдаланишнинг имкони бўлмайди», — дея таъкидлайди банк.

Бироқ DNB айнан қандай «тизимли хатарлардан» ҳимояланаётганига очиқ ойдинлик киритмаган.

Шуниси эътиборга лойиқки, Нидерландия Канадага қараганда АҚШдан анча кўпроқ миқдорда олтин олиб чиқиб кетди. Таҳлилчиларнинг тахминича, трансатлантик муносабатлардаги беқарорликдан хавотирланиш учун қатор асосли сабаблар мавжуд.

Глобал масалалар бўйича Яқин Шарқ кенгашининг катта илмий ходими Фредерик Шнайдернинг фикрича, Нидерландиянинг бу ҳаракати бошқа давлатларники билан бир хил мақсадга қаратилган. «Германия, Франция ва Италия каби мамлакатлар ҳам 10 йилдан ортиқ вақт мобайнида ўз олтинларини қайтариш ҳаракатида ёки буни қизғин муҳокама қилмоқда. Асосий мақсад — ўз олтин захиралари устидан жисмоний назоратни тиклашдир», — дейди у.

Шнайдернинг қўшимча қилишича, Доналд Трамп иккинчи бор АҚШ президенти этиб сайлангач, бу жараён янада жадаллашди. «Трампнинг ҳатто ўз иттифоқчиларига нисбатан ҳам борган сари тажовузкор ва олдиндан башорат қилиб бўлмайдиган хатти-ҳаракатлари, шунингдек, АҚШнинг доллар, халқаро савдо алоқалари ва халқаро тўлов тизимларидан босим қуроли сифатида кенг фойдаланаётгани кўплаб давлатларни қаттиқ хавотирга солиб қўйди», — дейди таҳлилчи.

Бунга қуйидаги аниқ омиллар сабаб бўлган бўлиши мумкин:

Савдо урушлари

Биринчидан, Канада ва АҚШ 2025 йилдан буён кескин савдо уруши гирдобида қолмоқда. Трамп маъмурияти ўтган йили Оттавага қарши пўлат, алюмин ва автомобилсозлик каби асосий тармоқлар бўйича божлар жорий қилган эди. Жорий йилнинг август ойида эса икки давлат ўртасидаги савдо музокаралари боши берк кўчага кириб қолгач, Вашингтон Канаданинг 20 миллиард долларлик маҳсулотларига қўшимча 50 фоизлик бож киритди.

Бунга жавобан Оттава ҳам қарши чораларни эълон қилиб, АҚШнинг умумий қиймати 20 миллиард доллар бўлган 700 дан ортиқ маҳсулотига бож белгилади. Бу чекловлар 15, 25 ва 50 фоизлик табақалаштирилган ставкалардан иборат бўлиб, 8 сентябрдан кучга кириши режалаштирилган.

Ҳарбий тўқнашувлар

Иккинчидан, Доналд Трампнинг Оқ уйдаги иккинчи муддати давомида бошланган турли савдо урушларидан ташқари, АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши уруши ҳамон давом этмоқда. Ҳозирча бу можаронинг на дипломатик, на ҳарбий ечими кўриняпти. Шунингдек, Вашингтон Куба атрофида ҳам ҳарбий амалиётларни кучайтирди.

Бундан ташқари, жорий йилнинг январ ойида АҚШ кучлари тезкор ҳарбий амалиёт ўтказиб, Венесуэланинг ўша пайтдаги президенти Николас Мадурони ўғирлаб кетди ва гиёҳванд моддалар ҳамда қурол савдосида айблаб, суд қилиш учун АҚШга олиб кетди. Ўшандан бери АҚШ Венесуэла нефт саноатининг катта қисми устидан назорат ўрнатишга қаратилган қатор битимларни имзолашга улгурди.

Муносабатларнинг совуқлашиши

Учинчидан, Европа давлатлари ва Трамп маъмурияти ўртасидаги дипломатик алоқалар янада таранглашган. Бунга, бир томондан, АҚШ олиб бораётган савдо урушлари сабаб бўлган бўлса, иккинчи томондан, Европа мамлакатларининг Эронга қарши урушга қўшилишдан бош тортгани ортидан Трампнинг ғазаб отига мингани туртки бўлди.

Ўтган йили Трамп Гренландияни сотиб олиш ниятини яна бир бор таъкидлаб, бунга қарши чиққан Европа давлатларини янги савдо божлари билан таҳдид қилганида, томонлар ўртасидаги зиддият янада кучайди.

Жорий йилнинг апрел ойида Трамп Европа мамлакатларини кескин танқид остига олди. Уруш оқибатида Ҳўрмуз бўғози ёпилиб, Форс кўрфазида нефт ва газ тақчиллиги ҳамда жаҳон энергетика бозорларида тартибсизлик юзага келган бир пайтда, у европаликларга қарата «ўз нефтингизни ўзингиз топинг», дея мурожаат қилди. Трамп ижтимоий тармоқлардаги саҳифасида: «Ҳўрмуз бўғозидаги вазият сабабли авиация ёқилғисисиз қолган барча мамлакатлар, хусусан, Эрон раҳбариятини ағдариш амалиётида иштирок этишдан бош тортган Буюк Британия каби давлатлар, бунинг ўрнига АҚШ нефтини сотиб олиши керак», деб ёзди. 

Унинг бу баёнотлари Европанинг қатор давлатлари АҚШ ва Исроилнинг ҳарбий ҳаракатларини қўллаб-қувватлашдан бош тортгани ҳақидаги хабарлар ортидан янгради. Хусусан, Франция ўз ҳаво ҳудуди орқали Исроил самолётларида қурол ташишни тақиқлаган бўлса, Италия АҚШ бомбардимончи самолётларининг Сицилияга қўнишига рухсат бермади. Испания ҳам Эронга қарши уруш учун АҚШга ўз ҳарбий базалари ва ҳаво маконидан фойдаланишни тақиқлади. Буюк Британия эса гарчи ўз базаларини тақдим этган бўлса-да, ўша пайтдаги бош вазир Кир Стармер парламентда Британия бу урушга қўшилмаслигини қатъий билдирди. Трамп бунга жавобан Британия ва АҚШ ўртасидаги «муносабатлар энди аввалгидек эмаслиги кундек равшан», дея кескин муносабат билдирди.

Активларни музлатиш бўйича хавфли прецедент

Тўртинчидан, 2022 йилнинг феврал ойида Россия Украинага кенг кўламли бостириб кирганидан саноқли кунлар ўтиб, Европа Иттифоқи илк бор Россия Марказий банкининг қарийб 300 миллиард долларлик суверен активларини музлатиб қўйди. Кўпчилик таҳлилчилар буни халқаро молия тизимидаги ўзига хос янги прецедент сифатида баҳолади.

Тўғри, марказий банклар хорижий давлатларнинг ўзларида сақланаётган активларини музлатиш ваколатига аввал ҳам эга бўлган. Бироқ бундай чора жуда камдан-кам ҳолларда ва ҳеч қачон бундай улкан миқёсда қўлланилмаган эди. Музлатилган маблағлар Россиянинг жами 640 миллиард долларлик захираларининг қарийб тенг ярмини ташкил қиларди. «Катта йигирматалик» (G20) аъзоси бўлган йирик иқтисодиётни нишонга олиш орқали Европа Иттифоқи халқаро молиявий қоидаларга кўра йирик ядровий ва иқтисодий давлат захиралари дахлсиз ҳисобланиши ҳақидаги кўп йиллик анъанани бузиб юборди.

2024 йилга келиб Европа Иттифоқи бу борада яна бир муҳим қадам ташлади: ЕИ ва G7 давлатлари музлатилган активлардан келаётган фойдани Украинага 50 миллиард долларлик қарз пакети сифатида йўналтириш механизмини маъқуллади. Шундан сўнг, 2025 йилнинг декабр ойида Иттифоқ Россия суверен активларини муддатсиз музлатишга келишиб олди. Натижада бу чекловни узайтириш учун ҳар олти ойда овоз бериш мажбурияти бекор қилинди.

Бундай ҳаракатлар оқибатида дунё давлатлари ташқи сиёсатини ва хатти-ҳаракатларини олдиндан башорат қилиб бўлмайдиган мамлакатларнинг марказий банкларида ўз захираларини сақлашни ўта хавфли деб баҳолай бошлаши табиийдир.

Бошқа давлатлар ҳам АҚШдан ўз олтинларини олиб чиқиб кетганми?

Жорий йилда ўз олтин захираларини АҚШдан қайтариб олган ягона давлат Нидерландия эмас.

Январ ойида Франция банки (Banque de France) 2025 йилнинг июлидан буён Ню-Йорк Федерал захира банкида сақлаб келинаётган қарийб 17 миллиард долларлик 129 тонна олтинни мамлакатга қайтарди. Франция томони буни техник янгиланиш ва янада яхшироқ фойда олиш зарурати билан изоҳлади. Бу амалиёт Ню-Йоркда олтин сотиш ва Парижда унинг ўрнига олтин қуймаларини харид қилиш орқали амалга оширилди.

Шунингдек, Германия ҳам 2013 ва 2017 йиллар оралиғида миллий захиралари хавфсизлигини таъминлаш мақсадида Ню-Йоркдан Франкфуртга 600 тоннадан ортиқ (қиймати қарийб 77,5 миллиард долларга тенг) олтинини кўчириб ўтказган эди.