Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги савдо ўсмоқда

2026-йилнинг дастлабки олти ойи маълумотларига кўра, Қозоғистоннинг Марказий Осиёдаги тўрт қўшниси билан савдо айланмаси 5,1 миллиард долларни ташкил қилган. Бу мамлакатнинг шу даврдаги жами ташқи савдосининг қарийб 7 фоизига тенг. Ўзбекистоннинг минтақадаги давлатлар билан савдо айланмаси эса 4,4 миллиард доллардан ошган. Бу мамлакатнинг 2026-йилнинг январ–июн ойларидаги жами ташқи савдо айланмасининг 11 фоизидан кам қисмини ташкил этган. Ўзбекистоннинг умумий ташқи савдо айланмаси шу даврда 41 миллиард доллар бўлган.

Қирғизистоннинг Марказий Осиёдаги қўшнилари билан савдоси 1,5 миллиард доллардан ошган. Бу мамлакатнинг жами ташқи савдосининг қарийб 19,5 фоизига тенг. Бироқ Қирғизистоннинг расмий савдо статистикаси бўйича айрим экспертларда саволлар бор. Уларнинг фикрича, мамлакат расмийлари айрим савдо кўрсаткичларини мунтазам равишда ўзгартириб кўрсатиши мумкин.

Тожикистоннинг Марказий Осиё давлатлари билан савдо ҳажми тахминан 1,1 миллиард долларни ташкил қилган. Бу мамлакатнинг жами ташқи савдосининг қарийб 16 фоизига тенг.

Туркманистон 2026-йил бўйича ташқи савдо статистикасини ҳозирча эълон қилмаган. Бироқ бошқа давлатларнинг маълумотлари асосида ҳисоб-китоб қилинса, Туркманистоннинг Марказий Осиё қўшнилари билан савдоси йилнинг биринчи ярмида тахминан 917 миллион доллар бўлган. Бу мамлакатнинг умумий ташқи савдо айланмасининг тахминан 8 фоизини ташкил қилиши мумкин.

Агар бу ҳисоб-китоблар тўғри бўлса, 2026-йилнинг биринчи ярмидаёқ Марказий Осиёнинг беш давлати ўртасидаги ўзаро савдо ҳажми 2025-йил давомида қайд этилган кўрсаткичдан ошиб кетган. Евроосиё тараққиёт банки маълумотларига кўра, 2025-йилда Марказий Осиёнинг беш давлати ўртасидаги ўзаро савдо ҳажми 12,3 миллиард долларга етган. Бу 2020-йилдаги кўрсаткичдан қарийб икки баробар кўп.

АҚШ Марказий Осиё билан савдони ривожлантиришга қизиқмоқда

Август ойининг охирида АҚШ Конгресси делегацияси Марказий Осиёга ташриф буюрди. Делегацияга Миссури штатидан республикачи конгрессмен ва Вакиллар палатасининг «Ways and Means» қўмитаси раиси Жейсон Смит бошчилик қилди. Делегациянинг ташрифидан мақсад минтақа давлатлари билан савдо-иқтисодий алоқаларни ривожлантиришга туртки бериш эди.

Қозоғистонда делегация президент Қосим-Жўмарт Тўқаев билан учрашди. Смит АҚШ президенти Доналд Трампнинг Тўқаевга йўллаган хабарини етказди. Трамп Қозоғистон президенти билан муносабатларини «ишончли ва конструктив» деб таърифлаган. Тўқаев Қозоғистон ва АҚШ парламентлари ўртасидаги алоқаларни янада кучайтириш муҳимлигини таъкидлади. У АҚШ Конгресси ва Қозоғистоннинг янги сайланган Қурултойи аъзолари ўртасидаги мулоқот икки давлат ҳамкорлигини ривожлантиришга хизмат қилишини айтди. АҚШ Конгресси делегацияси Ўзбекистонда ҳам бўлиб, президент Шавкат Мирзиёев билан учрашди.

Озарбайжон президенти Илҳом Алиевнинг август ойининг охирида Ўзбекистонга қилган ташрифи давомида бир қатор муҳим келишувларга эришилди. Икки давлат Ўзбекистондаги олтин, кумуш, нодир металлар ва бошқа фойдали қазилма конларини биргаликда ўзлаштириш бўйича лойиҳаларни муҳокама қилди. Энергетика соҳасида ҳам ҳамкорликни кенгайтириш режалаштирилмоқда. Жумладан, нефть маҳсулотларини ишлаб чиқариш ҳамда Ўзбекистонда Озарбайжоннинг давлатга қарашли SOCAR компанияси томонидан автомобилларга ёқилғи қуйиш шохобчаларини очиш масалалари бўйича келишувлар бор.

Тошкентдаги учрашувлар давомида Илҳом Алиев ва Шавкат Мирзиёев икки давлат ўртасида абадий дўстлик тўғрисидаги шартномани имзолади. Ўзбекистон ҳукумати Қорақалпоғистонни рақамли технологиялар марказига айлантириш бўйича янги лойиҳаларни амалга оширмоқда. Қорақалпоғистон Ўзбекистоннинг иқтисодий жиҳатдан нисбатан кам ривожланган ҳудудларидан бири ҳисобланади. Ҳудудда учта крипто-майнинг маркази ва учта маълумотлар маркази қурилиши эълон қилинди. Лойиҳаларнинг умумий қиймати 5,1 миллиард доллардан ошади.

Бундан ташқари, Қорақалпоғистонда рақамли технологиялар билан боғлиқ лойиҳаларни амалга ошираётган инвесторлар учун 2040-йилгача солиқ имтиёзлари берилиши режалаштирилган.

Покистон ҳам Марказий Осиё давлатлари билан дипломатик ва иқтисодий алоқаларни кучайтиришга ҳаракат қилмоқда. Бироқ ҳозирча бу ҳаракатлар савдо ҳажмининг ошишига олиб келмаган. 2026-йилнинг биринчи ярмида Покистоннинг Марказий Осиё давлатлари билан савдоси сезиларли даражада камайган. Масалан, Покистоннинг Қозоғистон билан савдоси уч баробардан кўпроқ, Тожикистон билан савдоси икки баробар, Қирғизистон билан савдоси эса бешдан бир қисмдан кўпроқ камайган.

Ўзбекистон бўйича аниқ рақамлар йўқ. Ўзбекистон статистикаси фақат энг йирик 20 та савдо ҳамкорини кўрсатади. 2025-йилнинг биринчи ярмида Покистон ушбу рўйхатда бўлган, 2026-йилда эса рўйхатдан тушиб қолган. Бу Покистон ва Ўзбекистон ўртасидаги савдо айланмаси сезиларли камайганини кўрсатиши мумкин.
Покистон ОАВлари ҳам савдо ҳажмининг пасайишини тасдиқловчи маълумотларни эълон қилган. Мутахассислар фикрича, бунга асосий сабаблардан бири Покистон ва «Толибон» бошқарувидаги Афғонистон ўртасидаги давом этаётган можаро бўлиши мумкин. Бу можаро минтақадаги савдо йўлларига салбий таъсир кўрсатмоқда.

Шу билан бирга, Марказий Осиё давлатлари маълумотлари Афғонистон билан савдо ҳажми сезиларли даражада ошганини кўрсатмоқда.

«Silk Seven-Plus» ташаббуси

АҚШдаги New Lines Institute for Strategy and Policy ташкилоти «Silk Seven-Plus» ёки S7+ деб номланган ташаббусни ишлаб чиқди. Ушбу ташаббус Марказий Осиё давлатларига иқтисодий имкониятларини кенгайтириш ва савдони ривожлантиришга ёрдам берадиган узоқ муддатли режа сифатида тақдим этилган. S7+ доирасида Каспий денгизидан Араб денгизигача чўзиладиган савдо йўлаги яратиш таклиф қилинмоқда. Бундай йўлак Марказий Осиё давлатларини янги транспорт ва савдо йўллари орқали бир-бирига ҳамда жаҳон бозорларига янада яқинроқ боғлашни мақсад қилади.

Юқорида келтирилган Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги савдонинг ўсиши, АҚШ билан янги иқтисодий алоқалар, Озарбайжон билан ҳамкорлик, Покистон ва Афғонистон билан савдо каби жараёнлар «Silk Seven-Plus» ташаббусининг ривожланиши билан бевосита боғлиқ бўлган муҳим воқеалар сифатида кўрилмоқда.