Maskning mag‘lubiyati: Tesla qanday qilib «taxtdan ag‘darildi»?

Xitoyning BYD kompaniyasi Ilon Maskning Tesla korporatsiyasidan o‘zib ketib, elektromobillar sotuvi bo‘yicha dunyoda birinchi o‘ringa chiqib oldi. Bu kompaniyaning yillik savdo hajmi bo‘yicha amerikalik raqibini ilk bor ortda qoldirishidir.

Ushbu keskin burilish nafaqat BYD’ning jadal o‘sishini, balki sobiq yetakchi — Tesla bilan bog‘liq o‘zgarishlarni ham aks ettiradi. 2025 yilda Tesla’ning dunyo bo‘ylab savdosi deyarli 9 foizga pasayib, 1,64 million avtomobilni tashkil etdi. Bu kompaniya uchun avtomobillar yetkazib berish hajmi ketma-ket ikkinchi yil kamayayotganini anglatadi. Mazkur ko‘rsatkichlar Tesla’ni BYD’dan keyingi o‘ringa tushirib yubordi. BYD bergan ma’lumotlarga ko‘ra, o‘tgan yili uning akkumulyatorli avtomobillari savdosi deyarli 28 foizga oshib, 2,25 million donadan oshgan.

BYD’ning muvaffaqiyatli yuksalishi

Xitoyning elektromobillar bozori (bunga sof elektr va gibrid modellar kiradi) 2025 yilning birinchi yarmi yakunlariga ko‘ra 40,5 foizga o‘sdi va ushbu tarmoqda mahalliy ishlab chiqaruvchilarning hissasi yanada ortdi. Geely, MG va BYD kabi kompaniyalar o‘z mahsulotlarini taniqli brendlarga qaraganda arzonroq narxlarda taklif qilish orqali G‘arbdagi raqiblariga kuchli bosim o‘tkaza boshladi.

Xitoyning har bir brendi ulkan o‘sishga erishgan bo‘lsa-da, aynan BYD 2025 yilda mamlakatning eng yirik avtomobil ishlab chiqaruvchisiga aylandi va o‘zining eng yaqin mahalliy raqibidan ikki baravar ko‘proq bozor ulushiga ega bo‘ldi. Shenjen shahrida joylashgan ushbu kompaniya o‘z faoliyatini, ayniqsa, Lotin Amerikasi, Janubi-Sharqiy Osiyo va Yevropaning ayrim qismlarida jadal kengaytirdi. Xususan, Buyuk Britaniya Xitoydan tashqaridagi eng yirik bozorga aylandi — u yerda «Seal U» sport (SUV) modelining gibrid versiyasiga bo‘lgan yuqori talab natijasida sotuvlar hajmi 880 foizga oshdi.

Elektromobillar bozoridagi bunday salmoqli o‘sish Amerika ishlab chiqaruvchilariga siyosiy to‘sqinliklar ta’sir qilayotgan bir sharoitda yuz berdi. Ayni damda BYD global elektromobillar savdosida mutlaq peshqadamlikni qo‘lga olishga har qachongidan ham yaqin turibdi.

«Yashil bozor»da elektromobillarning paydo bo‘lishi

BYD global elektromobil bozori bir qator kutilmagan o‘zgarishlarni boshidan kechirayotgan bir paytda ushbu jarayonlarga shay holatda edi. Gibrid elektr transport vositalari (HEV) sektori ilk bor XX asr oxirlarida Honda va Toyota kabi yapon ishlab chiqaruvchilarining innovatsiyalari tufayli shakllandi. Shaxsiy transport sohasidagi muhim qadam sifatida Insight va Prius (keyinchalik Nissan Leaf) modellari iste’molchilarga, agar xohish bo‘lsa, benzin sarflamaydigan avtomobilni tanlash imkoniyatini taqdim etdi. Bunday tanlov imkoniyati 1970 yillardagi yoqilg‘i inqirozi davrida mutlaqo mavjud emas edi.

Ayniqsa, Toyota kompaniyasining ushbu o‘n yilliklarda gibrid avtomobillarga urg‘u berishi natijasida, avtomobil xarid qilish iste’molchilar uchun o‘tish yillarini qulay o‘tkazish bilan birga, o‘zining ekologik qarashlarini namoyon etish usuliga aylandi. Energetik o‘tish davri tarixida gibrid texnologiyalarga (haligacha benzin yoqsa-da, uni qayta quvvatlanuvchi akkumulator bilan birlashtirgan holda) e’tibor qaratilishi ushbu muayyan bosqichdagi o‘ziga xos murosadir.

Toyota ushbu o‘zgarishni 2001 yilda Prius modeli bilan boshladi va keyinchalik bu texnologiyani o‘z tarkibidagi aksariyat avtomobillarga tatbiq etdi. Gibrid avtomobillarning bozordagi muvaffaqiyati hozirga qadar elektromobillarga ta’sir qilayotgan siyosiy beqarorliklarga bardosh berib kelmoqda.

«Prius shunchaki pulni tejaydigan va bizni havoning ifloslanishidan himoya qiladigan ajoyib kichik avtomobil edi. Hukumat Toyota’dan ushbu texnologiyani ishlab chiqishni so‘ramagan yoki talab qilmagan. Bu keyinchalik elektromobillarga qo‘yilganidek majburiy talab sifatida ko‘rilmagan»,  dedi Atrof-muhitni muhofaza qilish agentligida (EPA) ishlagan va Obama davridagi yoqilg‘i tejash standartlarini ishlab chiqqan Margo Oge.

Muxtasar qilib aytganda, AQSHda Bayden ma’muriyati davridagi federal buyruqlar va chegirmalardan farqli o‘laroq, gibrid avtomobil tanlovi — elektromobillardan farqli o‘laroq — butunlay iste’molchilarning shaxsiy xohishlari va tushunchalariga asoslangan edi.

Prius ushbu o‘tish davrining tub burilish yasagan vositasi sifatida yodda qolsa-da, Tesla muqobil quvvatli avtomobil imkoniyatini iste’molchilarning odatiy ustuvorliklari, ya’ni uslub va nufuz bilan birlashtirgan birinchi ishlab chiqaruvchi bo‘ldi. Ayrim davlatlar o‘zlari uchun barqaror kelajak yaratish maqsadida muqobil energiya strategiyalarini belgilab olayotgan bir paytda, Tesla XXI asr boshlarida shakllangan «yashil bozor»ning bir qismi sifatida jismoniy shaxslar sotib olishi mumkin bo‘lgan mahsulotlarga asosiy e’tiborni qaratdi.

«Yashil» iste’molchilar soni kamligi sababli yetarli savdo hajmini ta’minlash mushkul bo‘lgan ilk davrlardan so‘ng, Tesla shiddat bilan o‘zgarayotgan avtomobil bozorida yetakchiga aylandi. Faqatgina elektromobillar ishlab chiqarishga ixtisoslashgan ilk kompaniya sifatida Tesla o‘z mahsulotlarini odatiy dilerlik tarmoqlari orqali emas, balki asosan nufuzli savdo markazlarida sotishni yo‘lga qo‘ydi. Maxsus kiosklar yordamida mijozlar avtomobil dizaynini o‘z xohishlariga ko‘ra shakllantirishlari va buyurtma berishlari mumkin edi; tayyor avtomobil esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri egasiga yetkazib berilardi.

Ushbu yondashuv hashamatli transportning oqilona muqobilini izlayotgan, bilimli va yuqori daromadli iste’molchilar qatlamiga e’tibor qaratish hamda ularning ehtiyojlarini ko‘ngildagidek qondirishga xizmat qildi. Ko‘plab mamlakatlarda Tesla quvvatlash stansiyalari hamda avtomobillarni harakat davomida quvvatlantirish imkonini beruvchi maxsus materiallardan tayyorlangan yo‘l qoplamalari kabi infratuzilma loyihalariga sarmoya kiritish orqali ham savdo hajmini rag‘batlantirdi.

2019 yilda Tesla Norvegiyada (barcha turdagi avtomobillar orasida) eng ko‘p sotilgan brendga aylandi. Mamlakat esa 2025 yilga borib barcha avtotransport vositalarini to‘liq elektr quvvatiga o‘tkazishni maqsad qilib qo‘ydi. Hashamatli avtomobillarga bo‘lgan qiziqishni eng zamonaviy elektr dvigatellar bilan birlashtira olgan ilk ishlab chiqaruvchi sifatida Tesla boshqa avtokonsernlar elektrlashtirish jarayonida intilayotgan yuqori mezonni belgilab berdi. Tesla dastlabki elektromobillarga o‘ziga xos joziba va nufuz bag‘ishladi; vaholanki, ungacha bo‘lgan elektromobillar ko‘pincha oddiy golf-karlarning yaqin qarindoshidek tasavvur qilinar edi.

Tesla 2020 yilda yarim million avtomobil sotib, hayratlanarli natija qayd etdi.

AQSHdagi energetik o‘tish jarayonining o‘zgarishi

Albatta, innovatsiyalar avtomobil sanoati tarixining bir qismi edi, xolos. 2024 yilgi AQSH prezidentlik saylovlari arafasida energetik o‘tish jarayoni o‘z yo‘nalishini deyarli belgilab olgandek ko‘rinardi. Aksariyat nomzodlar ushbu madaniy o‘zgarishni muvaffaqiyatli prezidentlik kampaniyasining samarali tarkibiy qismi deb hisoblagan bo‘lardi, biroq Donald Tramp bunday qilmadi.

O‘zgarishlarga bo‘lgan ommaviy qiziqishning ortib borishiga qaramay, Tramp energetik o‘tishni o‘zi qarshilik ko‘rsatishi kerak bo‘lgan «nazoratdan chiqqan madaniy o‘zgarishlar» ro‘yxatiga kiritdi. Lavozimga kirishganining birinchi kunidayoq u «energetika sohasidagi favqulodda holat» e’lon qiluvchi ijroiya farmonini imzoladi. Bu bilan u federal hukumatning qazilma yoqilg‘ilarni o‘zlashtirish borasidagi ko‘magini kengaytirib, toza energiya loyihalarini qo‘llab-quvvatlashni chekladi. O‘zining birinchi yilgi faoliyati davomida Tramp neft va gaz qazib olish uchun bir milliard akrdan ortiq federal yer va suv hududlarini ochib berdi, tabiiy gazda ishlaydigan elektr stansiyalar hamda yopilishi kutilayotgan eski ko‘mir zavodlariga oid qoidalarni bekor qildi. Shuningdek, quyosh va shamol energiyasi loyihalari uchun ajratilgan subsidiyalar va davlat ko‘magini to‘xtatdi.

Garchi bu sa’y-harakatlarning o‘zi energetik o‘tishni vaqtincha to‘xtatib qo‘yish uchun kifoya qilsa-da, Trampning transport sohasidagi qadamlari ayniqsa keskin bo‘ldi. Avvalo, ma’muriyat 1978 yilda joriy etilgan benzinli yengil va yuk avtomobillarining yoqilg‘i tejamkorligi bo‘yicha qoidalarini bekor qildi yoki to‘sib qo‘ydi.

Gibrid avtomobillar (HEV) bozoridagi innovatsiyalarning cheklanishi — ayniqsa, Tesla asoschisi Ilon Mask yangi ma’muriyatning muhim tarkibiy qismiga aylangan bir paytda — ko‘plab siyosiy tahlilchilarni hayratda qoldirdi. Qayta tiklanuvchi energiya va gibrid avtomobillarga bo‘lgan qiziqishni «liberal» yoki Demokratlar partiyasining maqsadi deb talqin qilib, Tramp ma’muriyati Amerika elektromobillar sektorining kengayishini vaqtincha bo‘lsa-da sekinlashtirdi. Bu esa o‘z navbatida BYD va boshqa ishlab chiqaruvchilar uchun qulay imkoniyat yaratib berdi.