Mugabe merosi: dunyo qayerga qarab ketmoqda?
AQSHning Eronga hujumi va Anthropic bilan bog‘liq qarorlar global tartib, xalqaro me’yorlar hamda xususiy sektor mustaqilligiga jiddiy savol tug‘dirib, dunyo «qoidasiz o‘yin» davriga qadam qo‘yayotganini ko‘rsatmoqda.
Nobel mukofoti sovrindori, iqtisodchi Daron Ajemo’g‘li AQSH ma’muriyati tomonidan qabul qilinayotgan shov-shuvli qarorlarni keskin tanqid qildi. Uning fikricha, bugungi voqealar ortida o‘tgan asrning mashhur diktatorlariga xos «qoidasiz o‘yin» strategiyasi yotibdi.
Lotereya va mutlaq hokimiyat dramasi
2000 yilda Zimbabvening o‘sha paytdagi prezidenti Robert Mugabe mamlakatdagi davlat lotereyasida bosh sovrinni yutib olgan edi. Albatta, bu tasodif emas, balki oldindan rejalashtirilgan «shou» edi.
Nega Mugabe bunday mantiqsiz va kulgili ishga qo‘l urdi? Birinchidan, chunki u buni qila olardi. Hokimiyatni tiyib turuvchi barcha institutlar yakson qilingach, rahbar xohlagan ishini qilishi mumkinligini namoyish etdi.
Ikkinchidan, bu orqali u mavjud qonun-qoidalar va tizim qanchalik «masxarabozlik»ka aylanganini ko‘rsatdi. Ajemo’g‘lining ta’kidlashicha, bugungi kunda AQSHda yuz berayotgan voqealar aynan shu «Mugabe merosi»ning davomidir. Tramp ma’muriyatining so‘nggi ikki qarori xuddi Mugabening lotereyasiga o‘xshaydi — bular shunchaki xato emas, balki «qoidasiz o‘yin»ning yangi bosqichi.
Eron: xavfli o‘yin va «shahidlik» tuzog‘i
Birinchi jiddiy voqea — AQSH va Isroilning Eronga hujumi hamda mamlakat oliy rahbari Oyatulloh Xomanaiyning o‘ldirilishidir. Ajemo’g‘li buni shunchaki harbiy harakat emas, balki xalqaro me’yorlarning parchalanishi sifatida baholaydi.
Siyosiy xato shundaki, Xomanaiy qanchalik repressiv rahbar bo‘lmasin, u o‘z tarafdorlariga ega bo‘lgan diniy avtoritet edi. Uni o‘ldirish uni «shahid»ga aylantiradi va Yaqin Sharqni o‘n yillab davom etadigan betartiblik hamda qonli urushlar girdobiga tortadi.
Demokratiya inqirozi ham ko‘zga tashlanadi. Bu qaror na xalqaro hamjamiyat, na AQSH jamoatchiligining roziligi bilan qabul qilindi. Bu esa «demokratiya» tushunchasining o‘ziga savol qo‘yadi.
Anthropic: sun’iy intellekt ustidan nazorat kimda?
Ikkinchi va ehtimol undan ham xavfliroq voqea — AQSH Mudofaa vazirligining, ya’ni Pentagonning, sun’iy intellekt bo‘yicha yetakchi kompaniyalardan biri Anthropic’ni «ta’minot zanjiri uchun xavf» deb e’lon qilganidir.
Nizo mohiyati shundaki, Anthropic o‘z texnologiyalaridan odamlarni ommaviy kuzatish yoki avtonom qotil robotlar yaratishda foydalanmaslikni talab qildi. Pentagon esa buni rad etdi va kompaniya bilan barcha aloqalarni uzdi.
Oqibatda xususiy mulk va erkin bozor tamoyillari xavf ostida qoldi. Endi davlat o‘ziga yoqmagan har qanday kompaniyani asossiz ravishda «xavf» deb e’lon qilishi va uni bozordan siqib chiqarishi mumkin. Bu esa sun’iy intellekt ustidan nazorat xususiy sektorda emas, balki to‘liq hukumat va harbiy tuzilmalar qo‘liga o‘tayotganini anglatadi.
Eng xatarlisi, Pentagon bu orqali ommaviy kuzatuv va avtonom qurollar yaratish niyati jiddiy ekanini butun dunyoga ochiq namoyish qildi.
Qoidasiz dunyoga qarab
Daron Ajemo’g‘li xulosa qilar ekan, bu harakatlarning mantiqsizligi aslida ularning asosiy maqsadi ekanini ta’kidlaydi. Xuddi Mugabening lotereyasi kabi, bu qarorlar jamoatchilikni hayratga solish — «shok effekti» — va mavjud tartib-qoidalarni parchalashga xizmat qiladi.
«Mugabening darslari davom etmoqda», deb yozadi iqtisodchi. Uning fikricha, dunyo qonunlar va institutlar emas, balki shaxsiy xohish va mutlaq hokimiyat ustuvor bo‘lgan yangi, xavfli davrga kirib bormoqda.
