Ўзбек тўқимачилиги учун янги бозор: АҚШга экспорт йўлида қандай имконият ва тўсиқлар бор?

Хом ашёдан тайёр маҳсулотга: экспорт таркиби ўзгармоқда

Ўзбекистон узоқ йиллар давомида жаҳон бозорига асосан пахта толаси етказиб берувчи мамлакат сифатида танилган. Кейинги йилларда эса вазият тубдан ўзгарди. Пахтани мамлакатнинг ўзида қайта ишлаш, калава ип, газлама ва тайёр кийим-кечак ишлаб чиқаришга эътибор кучайди.

Тақдим этилган тармоқ маълумотларига кўра, 2025-йилда Ўзбекистонда 134 триллион сўмлик тўқимачилик маҳсулоти ишлаб чиқарилган. Соҳага 2,1 млрд доллар хорижий инвестиция жалб қилинган, экспорт ҳажми эса 2,6 млрд долларга етган. Тармоқда 623 минг киши меҳнат қилмоқда.

2026-йил учун экспортни 4 млрд долларга етказиш, 2,2 млрд доллар хорижий инвестиция жалб қилиш вазифаси белгиланган.

Бироқ ишлаб чиқариш қувватларининг ортиши маҳсулот учун харидор топиш масаласини ўз-ўзидан ҳал этмайди. Экспортни кўпайтириш учун янги бозорларга чиқиш, халқаро талабларга мослашиш ва ишончли етказиб бериш тизимини шакллантириш зарур.

Бу борада 2022-йил ўзбек тўқимачилик саноати учун муҳим бурилиш нуқтаси бўлди. «Cotton Campaign» халқаро коалицияси Ўзбекистон пахтасига нисбатан бойкотни бекор қилди. Бунга мамлакатда пахта йиғим-теримида тизимли мажбурий меҳнат бартараф этилганининг мустақил кузатувлар орқали тасдиқланиши асос бўлди.

Натижада, халқаро брендлар билан ҳамкорлик қилиш йўлидаги жиддий тўсиқлардан бири олиб ташланди.

Бугун Ўзбекистон корхоналари «LC Waikiki», «Inditex», «The North Face» ва «Kiabi» каби халқаро брендлар билан ишламоқда. Бироқ йирик брендлар билан ҳамкорлик фақат маҳсулот сифатига эмас, меҳнат шароити, ишлаб чиқариш жараёнларининг шаффофлиги ва хом ашё келиб чиқишини тасдиқловчи ҳужжатларга ҳам боғлиқ.

Россия–Украина уруши: логистикадаги эски муаммолар янгича тус олди

Ўзбекистон экспортининг энг заиф нуқталаридан бири — транспорт йўлакларига боғлиқлик.

Мамлакатнинг жаҳон океанига бевосита чиқиш имконияти йўқ. Шу сабабли Европа ва Америкага маҳсулот етказишда қўшни давлатлар ҳудудидан ўтувчи автомобил ва темирйўл тармоқлари, кейин эса денгиз портларидан фойдаланишга тўғри келади.

2022-йилда Россия–Украина уруши бошланганидан сўнг Евроосиёдаги юк ташиш тизимида жиддий ўзгаришлар юз берди. Россия орқали ўтадиган айрим йўналишларда санкциялар, тўловлар, суғурта ва транзит билан боғлиқ хавфлар кучайди. Бу ҳолат муқобил транспорт йўлакларини излаш заруратини оширди.

Ўзбекистон учун муаммо фақат юк ташиш нархида эмас. Экспортчи маҳсулотни белгиланган муддатда етказиб бериши, харидор эса буюртмаси қачон етиб келишини олдиндан билиши керак.

Айниқса, кийим-кечак савдосида мавсумийлик муҳим. Масалан, ёзги коллекция кечикиб етказилса, маҳсулот сифатли бўлган тақдирда ҳам харидор зарар кўриши мумкин.

Шу боис Каспий денгизи орқали Кавказ ва Туркияга чиқувчи Транскаспий йўлаги, шунингдек, жанубий йўналишдаги транспорт имкониятлари Ўзбекистон учун тобора муҳим аҳамият касб этмоқда.

Бироқ янги йўналишнинг мавжудлиги унинг арзон ва тезкор эканини англатмайди. Чегаралардан ўтиш, юкни бир транспорт туридан бошқасига ўтказиш, портлардаги кутиш муддатлари ва божхона жараёнлари якуний харажатга таъсир қилади.

Демак, янги бозорларни ўзлаштириш транспорт йўналишларини кўпайтириш билан бирга, бутун етказиб бериш жараёнини пухта режалаштиришни ҳам талаб этади.

Америка бозори ўзбек маҳсулотларини қабул қилишга тайёрми?

АҚШ дунёдаги энг йирик кийим-кечак импорт қилувчи давлатлардан бири ҳисобланади. АҚШ Халқаро савдо комиссияси маълумотларига кўра, 2023-йилда мамлакатга 79,3 млрд долларлик кийим-кечак импорт қилинган. Америка кийим-кечак ва пойабзал ассоциацияси маълумотларида эса АҚШда сотиладиган кийим, пойабзал ва аксессуарларнинг қарийб 97 фоизи импорт ҳиссасига тўғри келиши қайд этилган.

Бу рақамлар Америка бозорининг кўламини кўрсатади. Аммо катта бозорга кириш ҳамиша ҳам осон эмас.

Хитой, Ветнам, Бангладеш ва Ҳиндистон каби мамлакатлар бу ерда мустаҳкам ўрин эгаллаган. Уларда йирик ишлаб чиқариш қувватлари, шаклланган логистика тизими ва америкалик харидорлар билан кўп йиллик ҳамкорлик тажрибаси бор.

Шу билан бирга, халқаро савдодаги ўзгаришлар Америка компанияларини етказиб берувчилар доирасини кенгайтиришга ундамоқда.

Камолхон Касимовнинг фикрича, Ўзбекистон айнан шу имкониятдан фойдаланиши мумкин.

Тадбиркорнинг таъкидлашича, мамлакатдаги замонавий ишлаб чиқариш қувватлари пахта толаси улуши юқори бўлган поло футболкалар, спорт ва болалар кийимларини рақобатбардош нархларда тайёрлаш имконини беради.

У, шунингдек, уй тўқимачилиги маҳсулотларини истиқболли йўналишлардан бири деб ҳисоблайди.

«Чойшаб, сочиқ ва тукли матодан тайёрланган маҳсулотлар америкалик харидорлар учун ҳали етарлича баҳоланмаган қўшимча йўналиш», — дея таъкидлайди Касимов.

Бироқ унинг фикрича, ишлаб чиқариш имкониятининг ўзи Америка бозорига кириш учун етарли эмас.

Тошкентдаги фабрикадан Америкадаги импорт компаниясигача

Камолхон Касимов тўқимачилик саноатининг ишлаб чиқариш ва ташқи савдо босқичларини амалда бошдан кечирган мутахассислардан.

У 2010–2021-йилларда Тошкентдаги «Kamol Birlik Tekstil» МЧЖга раҳбарлик қилган. Корхона «BIRLIK» савдо белгиси остида трикотаж маҳсулотлари ишлаб чиқариш ва уларни улгуржи сотиш билан шуғулланган.

Корхонада маҳсулот моделини ишлаб чиқиш, бичиш, тикиш, босма ва кашта ишлари бажарилган. Мато тўқиш ва бўяш жараёнларида ҳамкор корхоналар хизматидан фойдаланилган.

Касимов хом ашёни Хитойдан олиб келиш, тайёр маҳсулотни Россияга экспорт қилиш, божхона расмийлаштируви ва сертификатлаш жараёнларини ҳам бошқарган.

Ҳозир у АҚШнинг Теннесси штати, Франклин шаҳридаги «Prime Global Brands LLC» компаниясининг бошқарувчи директори сифатида Ўзбекистон тўқимачилик маҳсулотларини Америка бозорига олиб чиқиш устида иш олиб бормоқда.

Шу тажриба унга масалага икки томондан — Ўзбекистондаги ишлаб чиқарувчи ва Америкадаги импортёр нуқтаи назаридан қараш имконини беради.

Касимовнинг тушунтиришича, америкалик харидор учун маҳсулот нархи билан бир қаторда буюртманинг ўз вақтида бажарилиши, сифат барқарорлиги ва ишлаб чиқарувчининг ишончлилиги ҳам ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Марказий Осиё билан илк бор иш бошлаётган хорижий компания эса тил, ҳужжатлаштириш, ишлаб чиқаришни назорат қилиш ва логистикада қатор қийинчиликларга дуч келиши мумкин.

Шунинг учун у Ўзбекистон ва АҚШ ўртасида бевосита савдо алоқаларини ривожлантиришда ҳар икки бозорни яхши биладиган тадбиркорлар иштирокини муҳим деб ҳисоблайди.

Сифатни контейнер ёпилмасидан олдин текшириш керак

Америка бозорида харидор ишончини қозонишнинг асосий шартларидан бири — сифатни барқарор сақлаш. Касимовнинг амалий тажрибасига кўра, трикотаж маҳсулотларидаги айрим нуқсонлар ишлаб чиқаришнинг дастлабки босқичларида пайдо бўлади, бироқ тайёр маҳсулотда яққол кўринади.

Шу сабабли фақат тайёр кийимни текшириш етарли эмас. Назорат калава ип танлашдан бошланиб, мато тўқиш, бўяш, бичиш, тикиш ва қадоқлашгача давом этиши лозим.

Бу талаб Ўзбекистон каби денгиз портларидан узоқ мамлакатлар учун айниқса муҳим. Чунки АҚШга жўнатилган сифатсиз маҳсулотни қайтариш ёки алмаштириш катта харажат талаб қилиши мумкин.

«Сифат контейнер ёпилгунига қадар тасдиқланиши шарт», — деган тамойилни илгари суради тадбиркор.

Бу фикрнинг иқтисодий асоси бор. Узоқ масофага экспортда маҳсулот нуқсони фақат ишлаб чиқарувчининг эмас, ташувчи, импортёр ва харидорнинг ҳам харажатларини оширади.

Шу боис халқаро бозорда рақобатлашиш учун арзон маҳсулот таклиф қилишдан кўра, сифат ва етказиб бериш бўйича ишончли тизим яратиш муҳимроқ бўлиб бормоқда.

Воситачиларни камайтириш экспортни оширадими?

Касимов Ўзбекистон ва АҚШ ўртасидаги тўқимачилик савдосини ривожлантириш учун Америкада маҳаллий тақсимот ва сифат назорати тизимларини ташкил этишни таклиф қилмоқда.

Унинг фикрича, бундай тузилмалар ўзбек ишлаб чиқарувчилари билан америкалик улгуржи харидорларни бевосита боғлаши мумкин. Бу усул ортиқча воситачилик харажатларини қисқартириш, буюртмалар устидан назоратни кучайтириш ва харидорларга янги ишлаб чиқарувчиларни топишда ёрдам бериш имконини яратади.

Бироқ бевосита савдонинг ҳам ўз харажатлари бор. Америкада омбор сақлаш, маҳсулотни тарқатиш, аудит, суғурта ва ҳуқуқий хизматлар қўшимча маблағ талаб қилади. Шунинг учун бундай тизимнинг самараси буюртмалар ҳажми, маҳсулот тури ва доимий харидорлар мавжудлигига боғлиқ.

Шунга қарамай, узоқ муддатли ҳамкорликни йўлга қўйишда бу ёндашув муҳим ўрин тутиши мумкин.

Божлар ва сертификатлар: янги бозорнинг мураккаб талаблари

Америкага экспорт қилишда транспорт харажатларидан ташқари, божхона ва техник талаблар ҳам ҳисобга олиниши керак.

АҚШнинг тариф сиёсатидаги ўзгаришлар импортёрлар учун қўшимча ноаниқлик туғдирмоқда. Айрим маҳсулотларга қўлланиладиган бож ставкалари товар тури, келиб чиқиш мамлакати ва амалдаги савдо қоидаларига қараб фарқланади. Шунинг учун экспорт шартномасини тузишдан олдин аниқ маҳсулотга тегишли тарифларни текшириш зарур.

Бундан ташқари, АҚШ бозорида маҳсулотнинг келиб чиқиши, таркиби, маркировкаси ва хавфсизлигига доир талаблар мавжуд. Айниқса, мажбурий меҳнат билан боғлиқ чекловлар шароитида хом ашёнинг қаердан олингани ва маҳсулот қандай шароитда тайёрланганини ҳужжатлар билан тасдиқлаш муҳим.

Ўзбекистон учун 2022-йилда пахта бойкотининг бекор қилиниши катта имконият очган бўлса-да, бу барча корхоналар халқаро харидорлар талабларига автоматик равишда жавоб беради, дегани эмас.

Ҳар бир ишлаб чиқарувчи ўз маҳсулоти ва иш жараёнларининг белгиланган талабларга мослигини исботлаши керак.

Янги бозорга чиқиш учун нима етишмаяпти?

2025-йилнинг ёзида Ўзбекистоннинг 25 та тўқимачилик корхонаси Ню-Йоркдаги халқаро кўргазмаларда қатнашди. Тадбирлар давомида америкалик йирик компаниялар вакиллари билан ишбилармонлик учрашувлари ўтказилди.

Бу каби мулоқотлар янги ҳамкорлар топиш учун имконият яратади. Бироқ кўргазмада иштирок этиш ёки дастлабки музокара ўтказиш ҳали барқарор экспорт шартномаси тузилганини англатмайди.

Энг муҳим босқич — қизиқиш билдирган харидорни доимий буюртмачига айлантириш. Бунинг учун ўзбек корхоналари маҳсулот сифати, нархи ва етказиб бериш муддатлари бўйича олган мажбуриятларини мунтазам бажариши лозим.

Камолхон Касимовнинг қарашларидан келиб чиқадиган асосий хулоса ҳам шу: Америка бозорига кириш учун фабрика топиш ва нархни келишишнинг ўзи кифоя қилмайди. Ишлаб чиқаришни тушуниш, ҳар бир босқичда сифатни назорат қилиш, харидор талабларини билиш ва маҳсулот жўнатилгунига қадар бутун жараённи кузатиб бориш зарур.

Экспорт келажаги: ҳажмми ёки қўшилган қиймат?

Ўзбекистон тўқимачилик саноати олдида турган асосий вазифа фақат экспорт ҳажмини кўпайтириш эмас. Маҳсулот таркибини ўзгартириш, юқори қўшилган қиймат яратиш ва сотув бозорларини кенгайтириш ҳам муҳим.

Калава ип экспорти мамлакатга валюта тушумини келтирса, тайёр кийим-кечак ва уй тўқимачилиги маҳсулотларини сотиш ишлаб чиқариш занжирининг кўпроқ босқичларини мамлакат ичида сақлаб қолиш имконини беради.

Россия ва анъанавий минтақавий бозорлар ўз аҳамиятини сақлаб қолади. Бироқ экспортнинг чекланган йўналишларга боғланиб қолиши ташқи сиёсий ва иқтисодий ўзгаришлар таъсирини кучайтиради.

Шу нуқтаи назардан, АҚШ бозорига чиқиш фақат янги харидор топиш эмас, балки экспорт хавфларини тақсимлаш имконияти ҳамдир.

Албатта, Ўзбекистоннинг Америка бозорида Хитой, Ветнам ёки Бангладеш билан бир хил миқёсда рақобатлашиши осон эмас. Лекин муайян маҳсулот турлари, айниқса, пахтадан тайёрланган трикотаж, болалар кийими ва уй тўқимачилиги бўйича ўз ўрнини топиш имконияти мавжуд.

Бунинг учун давлат даражасида транспорт йўлакларини ривожлантириш, корхоналар даражасида эса сифат назорати, халқаро сертификатлаш ва хорижий харидорлар билан бевосита ишлаш тизимини кучайтириш талаб этилади.

Камолхон Касимовнинг тажрибаси бир муҳим жиҳатни кўрсатади: замонавий экспортда маҳсулот ишлаб чиқаришнинг ўзи етарли эмас. Уни хорижий харидор талабига мос тайёрлаш, ишончли етказиб бериш ва узоқ муддатли ҳамкорликни сақлаб қолиш ҳам алоҳида малака талаб қилади.

Ўзбекистон тўқимачилик саноатининг кейинги тараққиёти кўп жиҳатдан ана шу вазифалар қай даражада ҳал этилишига боғлиқ. Чунки жаҳон бозорида рақобат энди фақат ким арзонроқ ишлаб чиқариши билан эмас, ким сифатлироқ, ишончлироқ ва ўз вақтида етказиб бериши билан ҳам белгиланмоқда.