Путиннинг оиласини қизиқтираётган мавзу: Инсон абадий яшаши мумкинми?

2026 йилнинг 19 октябр куни «Сколково» Москва бошқарув мактабида умр давомийлигини узайтириш ва унинг жамиятга таъсирини ўрганишга мўлжалланган «Узоқ умр кўриш» лабораторияси иш бошлади. Лойиҳа тақдимотига бағишланган форумда Москва давлат университетининг Тиббий илмий-таълим институти директори Мария Воронцова иштирок этди. У жамоатчиликка Россия президенти Владимир Путиннинг қизи сифатида ҳам яхши таниш.

Воронцова узоқ умр кўришни икки муҳим босқичга ажратишни таклиф қилди. Биринчи босқич инсоннинг соғлом ҳаёт кечириб, умр имкониятларидан тўлиқ фойдаланишини назарда тутади. Иккинчи босқич эса инсон умрининг табиий чегараларидан ташқарига чиқиш, яъни қариш жараёнини биологик жиҳатдан ўзгартириш йўлларини излаш билан бевосита боғлиқ.

Мазкур лаборатория «Сколково» бошқарув мактабининг Соғлиқни сақлашни ривожлантириш маркази қошида ташкил этилган. Унинг расмий саҳифасида муассаса мудири сифатида тиббиёт фанлари номзоди Полина Глазкова кўрсатилган. Воронцова эса лаборатория очилишига бағишланган форумда маъруза қилган.

Лабораториянинг вазифаси фақат қаришни тўхтатадиган дори яратиш билан чекланиб қолмайди. Расмий тавсифга кўра, бу ерда узоқ умр кўришнинг тиббиёт, демография, иқтисодиёт ва стратегик бошқарувга оид жиҳатлари кенг қамровда ўрганилади.

Тадқиқотчилар инсон умрининг узайиши соғлиқни сақлаш тизимига, меҳнат бозорига, касбий фаолият муддатига, янги хизматлар ва маҳсулотларга, шунингдек, давлат сиёсатига қандай таъсир кўрсатишини таҳлил қилиши кутилмоқда. Тўпланган маълумотлар асосида кексаларнинг ҳаёт сифати ва фаоллигини оширишга қаратилган бошқарув ечимларини ишлаб чиқиш режалаштирилган.

Воронцова: инсоннинг умр имконияти — 85–90 йил

Форумда сўзга чиққан Воронцова инсон умрини сунъий равишда узайтиришга уринишдан олдин, мавжуд умр имкониятларидан тўлиқ фойдаланиш зарурлигини таъкидлади.

У биринчи босқични инсоннинг 85–90 йиллик салоҳиятни яшаб ўтиши билан изоҳлади. Бунинг учун, унинг фикрича, ҳар бир шахс болалигиданоқ ўз соғлиғига эътибор беришни ўрганиши, тўғри овқатланиши, мунтазам тиббий кўриклардан ўтиши ва касалликларни эрта аниқлашга ҳаракат қилиши лозим.

Шунингдек, Воронцова соғлиқни сақлаш учун масъулиятни фақатгина шифокорлар зиммасига юклаб қўйиш нотўғри эканини айтди. Унинг фикрича, оила ва таълим тизими инсонни болалигиданоқ соғлом турмуш тарзига ўргатишда энг муҳим ўринни эгаллаши керак. Шифокорга вақтида мурожаат қилиш, профилактик кўриклардан ўтиш ва ўз саломатлигига бефарқ бўлмаслик ҳар бир инсоннинг кундалик одатига айланиши лозимлиги уқтирилди.

Воронцова таърифлаган иккинчи босқич инсоннинг табиий умр чегарасидан ташқарига чиқишга уриниши билан боғлиқ.

Унинг сўзларига кўра, ҳозирги замон илм-фани бу борада бирор-бир сезиларли ютуққа эришгани йўқ. Қариш жараёнини тўхтатиб қолиш ёки организмнинг биологик қаришини ортга қайтаришга қаратилган усулларни ишлаб чиқишда қатор илмий ва ҳуқуқий тўсиқлар мавжуд.

Воронцова қайд этган асосий тўсиқлардан бири — қариш жараёнининг ўзи ҳалигача касаллик сифатида тан олинмаганидир. Тиббиётда бирор дори воситасини рўйхатдан ўтказиш учун унинг айнан нимага қарши қўлланиши, қандай самара бериши ва хавфсизлиги клиник синовлар орқали исботланиши шарт. Қариш эса алоҳида бир ташхис ёки касаллик эмас, балки вақт ўтиши билан организмда кечадиган мураккаб биологик жараёнлар мажмуи сифатида баҳоланади.

Шу сабабли ёш ўтиши билан боғлиқ касалликларни даволаш ва умуман инсоннинг биологик қаришини секинлаштириш мутлақо икки хил вазифадир. Масалан, юрак-қон томир хасталиклари, қандли диабет ёки нейродегенератив касалликларга қарши дори ишлаб чиқиш билан бутун бошли организмнинг қаришини тўхтатувчи универсал восита яратишни асло тенглаштириб бўлмайди.

Воронцованинг фикрича, инсоният қалбидаги «ўлимдан қўрқув» ҳисси соғлиқни сақлаш тизимини келгуси 10–20 йил ичида қариш муаммосига янада жиддийроқ ёндашишга ундаши мумкин.

Илм-фан қаришни секинлаштиришга қанчалик яқин келди?

Қариш биологияси бугунги кунда тиббиётнинг энг фаол тадқиқот йўналишларидан бири саналади. Олимлар ҳужайралар фаолиятидаги ўзгаришлар, тўқималарнинг қайта тикланиш қобилияти, яллиғланиш жараёнлари ҳамда ёшга боғлиқ хасталиклар ўртасидаги узвий алоқаларни изчил ўрганмоқда.

2024 йилда «Cell Metabolism» журналида эълон қилинган илмий шарҳда қариш жараёнига қарши таъсири ўрганилаётган саккиз турдаги дори воситаси ва табиий бирикмалар таҳлил қилинган. Улар қаторида метформин, НАД+ прекурсорлари, айрим метаболик жараёнларга таъсир қилувчи воситалар, сенолитиклар ҳамда яллиғланишга қарши препаратлар бор.

Мақола муаллифларининг қайд этишича, бу воситаларнинг айримлари ёшга доир касалликлар, масалан, диабет, юрак-қон томир хасталиклари, саратон ва нейродегенератив касалликларга қарши клиник синовлардан ўтказилмоқда.

2025 йилда «Biogerontology» журналида чоп этилган яна бир илмий шарҳда ҳам умрни узайтиришга қаратилган бирорта тиббий аралашувнинг самараси кенг қўллаш учун етарлича исботланмагани ва у тўлиқ тайёр усул сифатида ҳануз тан олинмагани таъкидланган.

«Узоқ умр кўриш» лабораториясининг очилиши ортида фақатгина биологияга оид саволлар эмас, балки глоба демографик ўзгаришлар ҳам ётибди. Инсонларнинг умри узайиб боргани сари давлатлар соғлиқни сақлаш, пенсия тизими, меҳнат бозори ҳамда кексаларни ижтимоий қўллаб-қувватлаш бўйича бутунлай янги вазифалар ва чақириқларга дуч келмоқда.

«Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти» («ЖССТ») маълумотларига кўра, дунёда 60 ёш ва ундан катта аҳоли сони 2023 йилда тахминан 1,1 миллиард кишини ташкил этган. 2030 йилга бориб бу кўрсаткичнинг 1,4 миллиардга етиши кутилмоқда. 2050 йилга келиб эса 60 ёшдан ошганлар сони 2,1 миллиардга қадар кўпайиши тахмин қилинмоқда.

«ЖССТ» статистик маълумотларида қайд этилишича, 2024 йилда туғилган чақалоқлар учун жаҳон миқёсида кутилаётган ўртача умр давомийлиги 73,3 ёшга етган. Бу 1995 йилдаги кўрсаткичларга қараганда 8,4 йилга кўп.

Путин организмни ёшартириш мавзусига қизиқади

Аввалроқ Россияда қаришга қарши вакцина — ҳужайралардаги ёш билан боғлиқ ўзгаришларга жавобгар генни блоклайдиган препарат ишлаб чиқилаётгани ҳақида Фан ва олий таълим вазири ўринбосари Денис Секиринский маълум қилган эди. Ушбу воситани яратиш устида Қариш биологияси ва тиббиёти институти олимлари изланмоқда.

Бош вазир ўринбосари Татяна Голикова ҳам 2028–2030 йилларга бориб бундай дориларни ишлаб чиқариш йўлга қўйилишига ваъда берган. Мазкур тадқиқотлар Владимир Путиннинг топшириғига биноан 2025 йилда ишга туширилган «Соғлиқни сақлашнинг янги технологиялари» миллий лойиҳаси доирасида олиб борилмоқда. Кремлга яқин манбанинг «Meduza» нашрига маълум қилишича, бу ташаббусга президентнинг яқин дўсти, «мангу ҳаёт иштиёқида ёниб яшаётган» ҳамда генетика соҳасидаги маҳаллий ишланмалар бўйича федерал дастурга бош-қош бўлган «Курчатов институти» раҳбари Михаил Ковалчукнинг илгари сурган ғояси сабаб бўлган. Ушбу дастурда Мария Воронцова ҳам иштирок этмоқда.

Бундан ташқари, 2025 йилда Путиннинг топшириғи билан «Узоқ ва фаол ҳаёт» миллий лойиҳаси ҳам старт олди. Ушбу дастур ҳамда «Соғлиқни сақлашнинг янги технологиялари» лойиҳасига умумий ҳисобда 2 триллион рублдан ортиқ маблағ сарфланиши режалаштирилган. Путин Россияда ўртача умр кўриш давомийлигини 2030 йилгача 78 ёшга, 2036 йилгача эса 81 ёшга етказиш вазифасини қўйган. Ҳозирги кунда бу кўрсаткич 74,2 ёшни ташкил қилмоқда.

Путиннинг ўзи айни пайтда 74 ёшда. Мамлакатдаги аксарият олий мансабдор шахслар ҳам тахминан шу ёш атрофида. Россияда эркакларнинг ўртача умр кўриш давомийлиги 68 ёшга тенг.

ОАВ маълумотларига қараганда, Путин анчадан буён организмни ёшартириш мавзусига жиддий қизиқиб келади. Хусусан, 2025 йилнинг сентябр ойида Пекинга қилган ташрифи чоғида у Хитой раҳбари Си Жинпинг билан замонавий технологиялар ва органларни кўчириб ўтказиш орқали мангу ҳаётга эришиш имкониятларини муҳокама қилган. Ўшанда Си Путинни «шу асрнинг ўзидаёқ 150 йил яшаш имконияти борлигига» ишонтиргани айтилади.