Rivojlanayotgan davlatlar qarzga botmoqda: inflatsiya va sun’iy intellekt ularni bosim ostida qoldirgan

Xalqaro valuta jamg‘armasi (XVJ) va Jahon bankining 12–18-oktabr kunlari Tailand poytaxti Bangkokda o‘tgan yillik yig‘ilishida rivojlanayotgan mamlakatlar duch kelayotgan iqtisodiy muammolar yana kun tartibiga chiqdi. Xususan, Yaqin Sharq va Ukrainadagi qurolli to‘qnashuvlar, davlat qarziga xizmat ko‘rsatish xarajatlarining ortishi hamda sun’iy intellekt loyihalariga tikilayotgan sarmoyalar ortidan kelib chiqishi mumkin bo‘lgan moliyaviy xatarlar muhokama qilindi.

Biroq «Reuters» agentligi tahlili shuni ko‘rsatadiki, mazkur anjuman rivojlanayotgan davlatlar kutgan amaliy yechimlarni bera olmagan. Xalqaro moliyaviy tashkilotlar esa budjet kamomadini kamaytirish, iqtisodiy islohotlarni tezlashtirish va xususiy sarmoyalarni jalb qilish kabi eski tavsiyalarini takrorlash bilan cheklandi.

Davlat qarziga xizmat ko‘rsatish xarajatlari budjetni zaiflashtirmoqda

Yig‘ilishning asosiy mavzularidan biri davlatlarning qarz majburiyatlari bo‘yicha to‘lovlari oshib borayotgani bo‘ldi. XVJ boshqaruvchi direktori Kristalina Georgiyeva «Reuters» agentligiga bergan izohida rivojlanayotgan mamlakatlarda qarzni uzish xarajatlari hukumat daromadlarining o‘rtacha 14 foiziga yetganini ta’kidladi. Bu o‘n yil oldingi ko‘rsatkichdan ikki barobar ko‘pdir.

Georgiyevaga ko‘ra, so‘nggi yillarda bu davlatlarda qarz darajasi biroz pasayganiga qaramay, yirik iqtisodiyotlardagi davlat obligatsiyalari daromadliligining oshishi ular uchun yangi qarz olishni yanada qimmatlashtirib yuborgan.

Jahon bankining 2025 yil dekabr oyida e’lon qilingan Xalqaro qarz hisobotida ham muammoning naqadar jiddiyligi aks etgan. Hujjatda keltirilishicha, 2022–2024 yillar oralig‘ida rivojlanayotgan mamlakatlar tashqi qarz va uning foizlarini uzish uchun jalb qilgan yangi moliyaviy mablag‘laridan 741 milliard dollar ko‘proq xarajat qilgan. Bu kamida so‘nggi 50 yil ichidagi eng katta farqdir.

2024 yilda daromadi past va o‘rtacha bo‘lgan davlatlarning umumiy tashqi qarzi rekord darajaga — 8,9 trillion dollarga chiqqan. O‘sha yili ular faqatgina qarz foizlarini to‘lash uchun 415 milliard dollar sarflagan. Jahon bankining qayd etishicha, bu mablag‘larni aslida ta’lim, birlamchi tibbiy yordam va muhim infratuzilma loyihalariga yo‘naltirish mumkin edi.

XVJning 2026 yil 15-oktabrdagi tahlilida ham yuqori davlat qarzi va foiz stavkalari o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikka e’tibor qaratilgan. Mutaxassislarning ogohlantirishicha, qarzi ko‘p mamlakatlarda foiz stavkalarining ko‘tarilishi budjet kamomadi va qarz yukini yanada og‘irlashtiradi.

Tashkilot ma’lumotlariga ko‘ra, «Katta yettilik» (G7) davlatlarida o‘n yillik davlat obligatsiyalarining o‘rtacha daromadliligi fevral va sentabr oylari oralig‘ida bir foizdan ko‘proqqa oshgan. XVJ prognozlariga ko‘ra, global davlat qarzi 2030 yilga borib jahon yalpi ichki mahsulotining 100 foizidan ham oshib ketadi.

Inflatsiya, urush va iqtisodiy o‘sishning sekinlashuvi

Qarz muammosi global geosiyosiy beqarorlik va inflatsiya xavfi fonida yanada chuqurlashmoqda. «Reuters» tahlilida Yaqin Sharq va Ukrainadagi urushlar rivojlanayotgan mamlakatlarning iqtisodiy istiqboliga soya solayotgan asosiy omillar sifatida sanalgan.

XVJ va Jahon banki yig‘ilishlarida diqqat markazida bo‘lgan yana bir masala bu — energiya tashuvchilar narxi va global moliyaviy sharoitlardagi o‘zgarishlardir. XVJ mutaxassislarining so‘zlariga ko‘ra, neft narxining oshishi, inflatsiya bosimi hamda davlat qarzlarining ortishi obligatsiyalar daromadliligiga bevosita ta’sir o‘tkazadi.

«Reuters» agentligi xabariga ko‘ra, Jahon banki bosh iqtisodchisining o‘rinbosari Ayhan Kose rivojlanayotgan mamlakatlarda iqtisodiy o‘sish sur’ati 4,4 foizdan taxminan 3,6 foizgacha pasayganini aytgan. Uning qayd etishicha, jahon iqtisodiyoti yirik energetika inqirozini kutilganidan ko‘ra yengilroq o‘tkazgan bo‘lsa-da, rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlarning o‘sish istiqbollari avvalgiga qaraganda sezilarli darajada yomonlashgan.

XVJ ekspertlari davlat qarzi va inflatsiya o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ham alohida ko‘rsatib o‘tdi. Inflatsiya kutilganidan yuqori darajada saqlanib qolsa, markaziy banklar foiz stavkalarini uzoqroq muddat pasaytirmasdan ushlab turishga majbur bo‘ladi. Oqibatda, yangi qarzlarni jalb qilish va eskilarini qayta moliyalashtirish yanada qimmatga tushadi.

XVJning oktabr oyidagi hisobotiga ko‘ra, jahon moliya bozorlaridagi ayrim ijobiy siljishlarga qaramay, katta miqdordagi davlat qarzi, inflatsiya xavfi va bozorlardagi keskin tebranishlar hamon asosiy tahdid manbai bo‘lib qolmoqda.

Sun’iy intellekt: yangi iqtisodiy imkoniyatmi yoki moliyaviy xatar?

Bangkokdagi uchrashuvlarda sun’iy intellektning global iqtisodiyotga ta’siri ham qizg‘in muhokama qilindi. Qayd etilishicha, texnologiya mehnat unumdorligini oshirish, biznes jarayonlarini avtomatlashtirish va yangi sarmoyaviy yo‘nalishlarni yaratish borasida ulkan salohiyatga ega. Biroq sohaga tikilayotgan hayratlanarli darajadagi katta mablag‘lar moliyaviy barqarorlikka doir jiddiy savollarni ham yuzaga keltirmoqda.

XVJning 2026 yil oktabrdagi Global moliyaviy barqarorlik hisobotida ta’kidlanishicha, sun’iy intellekt bilan bog‘liq aktivlar qadrining tushib ketishi moliya bozorlarida kuchli silkinishlarni keltirib chiqarishi mumkin. Agar mazkur texnologiyalarga yo‘naltirilgan sarmoyalar o‘zini oqlamasa yoki sohadagi o‘sish barqaror davom etmasa, investorlar o‘z aktivlari qiymatini qayta ko‘rib chiqishga majbur bo‘ladi.

Shuningdek, XVJ qarz mablag‘laridan haddan tashqari ko‘p foydalanish hamda sarmoyalarning faqat ma’lum bir kompaniya yoki tarmoqlarda to‘planib qolishi bunday inqirozlarni yanada kuchaytirishi mumkinligidan ogohlantirmoqda.

Rivojlanayotgan davlatlar uchun bu jarayonning yana bir og‘riqli tomoni bor: jahon bo‘ylab sun’iy intellekt sohasiga ulkan xususiy investitsiyalar oqib kelayotgan bir paytda, bu davlatlar infratuzilma, energetika, ta’lim kabi eng muhim yo‘nalishlar uchun mablag‘ topishga qiynalmoqda.

«Reuters» tahlillariga ko‘ra, yig‘ilish ishtirokchilari rivojlanayotgan davlatlar sun’iy intellekt inqilobidan ortda qolib ketishi mumkinligidan xavotir bildirgan. Shunga qaramay, bu yangi texnologiyaning aniq iqtisodiy samarasi va kelajakdagi ta’sirini to‘liq baholash hozircha imkonsizligicha qolmoqda.

Xorijiy yordam qisqarmoqda, xususiy kapital esa hammaga ham yetib bormayapti

Qolaversa, xalqaro yordamning qisqarib borayotgani rivojlanayotgan davlatlar uchun yana bir bosh og‘rig‘iga aylangan. Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) ma’lumotlariga ko‘ra, 2025 yilda rivojlanish uchun ajratilgan rasmiy yordam miqdori real hisobda 2024 yilga nisbatan 23,1 foizga kamaygan. Bu mazkur tashkilot kuzatuvlari tarixidagi eng keskin yillik pasayishdir.

OECD tashkilotining 2026 yil iyun oyidagi prognozida rasmiy yordam ko‘rsatish hajmi bu yil yana 6,9 foizga qisqarishi taxmin qilingan.

Shu bilan birga, Jahon banki rivojlanayotgan iqtisodiyotlarga xususiy sarmoyalarni ko‘proq jalb qilish ustida ishlamoqda. Bankning 2026 yil 17 sentabrdagi hisobotiga ko‘ra, tashkilot tomonidan jalb qilingan xususiy kapital miqdori 2022 yildagi 35 milliard dollardan 2026 yilga kelib 112 milliard dollargacha oshgan. Bu so‘nggi to‘rt yil ichida ko‘rsatkich uch barobardan ziyod o‘sganini anglatadi.

Lekin bu mablag‘lar turli davlatlar o‘rtasida notaksis taqsimlangan. Jumladan, o‘rtacha daromadi nisbatan pastroq bo‘lgan mamlakatlarga kiritilgan xususiy kapital 14 milliarddan 37 milliard dollargacha oshgan bo‘lsa, daromadi yuqoriroq bo‘lgan davlatlarda bu ko‘rsatkich 12 milliarddan 50 milliard dollargacha yetgan. Daromadi past bo‘lgan qashshoq mamlakatlarga yo‘naltirilgan sarmoyalar hajmi hamon 3 milliard dollar atrofida qolib ketmoqda.

Anjuman qanday natija bilan yakunlandi?

«Reuters» tahlillari xulosasiga ko‘ra, Bangkokdagi yig‘ilishlar rivojlanayotgan davlatlarning asosiy muammolarini hal qilish uchun biror bir yangi xalqaro tashabbus yoki yechimni taqdim eta olmagan. Jahon banki xususiy kapitalni jalb qilish, bu davlatlarni sun’iy intellekt texnologiyalariga moslashtirish va iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlashda davom etishini ma’lum qilish bilan cheklangan.

Shunga qaramay, qarz to‘lovlarining oshib borishi, inflatsiya bosimi, geosiyosiy beqarorlik hamda xususiy investitsiyalarning adolatsiz taqsimlanishi kabi og‘riqli muammolar o‘z yechimini kutmoqda.