Хитой сабаб АҚШда танқислик кучаймоқда

АҚШнинг аэрокосмик ва яримўтказгич компаниялари етказиб берувчилари ноёб ер элементлари танқислиги кучайиб бораётганини айтмоқда. Икки компания айрим мижозларга хизмат кўрсатишни тўхтатган. Бу ҳолат АҚШ президенти Доналд Трампнинг Пекинда Хитой раҳбари Си Жинпинг билан саммит ўтказиши кутилганидан бир неча ҳафта олдин юз бермоқда, деб ёзди «Reuters».

Танқислик асосан иттрий ва скандий каби ноёб ер элементларига тааллуқли бўлиб, улар 17 та элементдан иборат ушбу гуруҳнинг нисбатан кам қўлланиладиган вакилларидир. Ушбу элементлар мудофаа технологиялари, аэрокосмик соҳа ва яримўтказгичлар ишлаб чиқаришда кичик, аммо жуда муҳим ўрин тутади ва деярли тўлиқ Хитойда ишлаб чиқарилади.

2025 йил апрел ойида чекловлар жорий этилганидан кейин Пекин кўплаб ноёб ер элементлари экспортини қайта тиклашга рухсат берган бўлса-да, Хитой божхона маълумотларига кўра, бу материаллар ҳали ҳам камдан-кам ҳолларда АҚШга етиб бормоқда. Октябр ойида Вашингтон билан муносабатлар юмшаганига қарамай, етказиб беришдаги муаммолар сақланиб қолмоқда.

Савдо кескинлигини юмшатиш масаласи, яъни Хитойнинг стратегик аҳамиятга эга минераллар экспортига қўйилган чекловларни вақтинча тўхтатишига асосланган келишув март ойида Пекинда бўлиб ўтадиган Трамп ва Си учрашувида муҳокама қилинади.

Асосий оғриқли нуқталардан бири юқори ҳароратда двигателлар ва турбиналар эриб кетмаслигини таъминловчи қопламаларда қўлланиладиган иттрийдир. Бундай қопламалар мунтазам қўлланилмаса, двигателлардан фойдаланиб бўлмайди.

Ноябр ойида иттрий танқислиги ҳақида илк бор хабар берганидан бери, унинг нархи 60 фоизга ошди ва ҳозир бир йил аввалгига нисбатан тахминан 69 баробар юқори. Компания раҳбарлари ва трейдерларнинг айтишича, айрим қоплама ишлаб чиқарувчилар энди материални меъёрлашни бошлаган.

Иттрий асосида қопламалар ишлаб чиқарувчи Шимолий Американинг икки компанияси раҳбарлари танқислик сабаб ишлаб чиқаришни вақтинча тўхтатишга мажбур бўлганини билдирган. Уларнинг бири захирани йирик мижозлар, жумладан айрим двигател ишлаб чиқарувчилар учун сақлаб қолиш мақсадида кичик ва хорижий мижозлардан буюртмаларни қабул қилмаяпти.

«Қопламалар таъминот занжиридаги яна бир компания яқинда материал захираси тугагани сабаб иттрий оксиди мавжуд бўлган маҳсулотларни сотишни тўхтатган», – деб ёзди «Reuters» масаладан хабардор манбасига таяниб.

Ҳозирча иттрий ва скандий танқислиги реактив двигателлар ёки чиплар ишлаб чиқаришига таъсир кўрсатмаган. Бироқ АҚШ ҳукумати амалдорларидан бирининг айтишича, айрим америкалик ишлаб чиқарувчилар Хитойдан келадиган айрим ноёб ер элементлари бўйича «танқислик»ка дуч келмоқда.

Хитой ўтган апрел ойида чекловлар жорий этилганидан кейинги саккиз ой давомида АҚШга 17 тонна иттрий маҳсулотларини экспорт қилган. Бу кўрсаткич чекловлардан олдинги саккиз ойда 333 тоннани ташкил этган эди.

Оқ уй расмийси Трамп маъмурияти АҚШдаги барча бизнес субъектлари учун стратегик аҳамиятга эга минераллардан фойдаланиш имкониятини таъминлашга қатъий содиқлигини билдирди.

«Бунга Хитой билан музокаралар олиб бориш ва президент Трамп билан президент Си ўртасидаги келишув ижросини назорат қилиш, шунингдек, зарур ҳолларда муқобил таъминот занжирларини ривожлантириш ҳам киради», – деди расмий.

Ишлаб чиқаришга босим

Аэрокосмик таъминот занжири бўйича мутахассис Кевин Майклснинг айтишича, иттрий таъминоти камайиши ҳозирча двигател ишлаб чиқаришига таъсир кўрсатмаган бўлса-да, ишлаб чиқарувчилар хавотирда.

«Бу кузатувда турган масала ва Хитой ноёб ер элементлари бўйича ўз қудратини қандай ишга солаётганининг яққол мисолидир», – деди АҚШдаги «AeroDynamic Advisory» консалтинг компаниясининг бошқарувчи директори Майклс.

Двигател ишлаб чиқарувчилар аллақачон авиакомпаниялар учун эҳтиёт қисмларга бўлган талабни қондириш ва самолёт ишлаб чиқарувчи «Boeing» ҳамда «Airbus» томонидан ишлаб чиқариш ҳажмини ошириш фонида қийинчиликларга дуч келмоқда.

Скандий танқислиги

«Иттрийдан ташқари, АҚШ яримўтказгич ишлаб чиқарувчилари скандий захираси камайиб бораётганини сезмоқда. Бу эса янги авлод 5G чиплари ишлаб чиқарилишига хавф туғдирмоқда», дейди «SemiAnalysis» тадқиқот компанияси асосчиси ва бош директори Дилан Пател.

Йиллик жаҳон ишлаб чиқариши атиги ўнлаб тонна билан чекланадиган скандий ёқилғи элементлари, махсус алюминий аэрокосмик қотишмалари, шунингдек илғор чип ишлов бериш ва қадоқлаш жараёнларида кичик, аммо муҳим рол ўйнайди.

Пателнинг айтишича, АҚШнинг йирик яримўтказгич ишлаб чиқарувчилари деярли ҳар бир 5G смартфон ва база станциясига ўрнатиладиган чип компонентларини тайёрлашда скандийга таянади.

«Сўнгги ойларда АҚШ чип ишлаб чиқарувчилари Хитойдан янги скандий экспорт лицензияларини олишда кечикишларга дуч келган ва бу борада Вашингтонга мурожаат қилган», – деган икки соҳа манбаси.

Яна бир АҚШ расмийсининг айтишича, кўплаб компаниялар скандийни учинчи давлатлар орқали олган, бироқ Хитой лицензия учун ариза берувчилардан якуний фойдаланувчиларни кўрсатишни талаб қилади.

«Бизнинг тахминимизча, айнан яримўтказгич саноати нишонга олинган», – деди АҚШ расмийси.

Пател эса ҳозирда АҚШда скандийнинг ички ишлаб чиқарилиши мутлақо йўқлиги ва Хитойдан ташқари ишлаб турган муқобил манбалар мавжуд эмаслигини айтади. У захиралар йиллар эмас, балки ойлар билан ўлчаниши мумкинлигини қўшимча қилди.