Хитойнинг Яқин Шарқдаги нозик ўйини: Пекин урушдан қандай манфаат кўрмоқда?

Шу ҳафта Хитой раиси Си Жинпинг Ҳўрмуз бўғозини қайта очишга чақирар экан, Пекиннинг АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши урушига нисбатан прагматик ёндашуви яққол кўзга ташланди. Саудия Арабистони валиаҳд шаҳзодаси Муҳаммад бин Салмон билан телефон орқали мулоқотда Си Жинпинг Хитой «тинчликни тиклашга хизмат қиладиган барча саъй-ҳаракатларни қўллаб-қувватлашини ва низоларни сиёсий ҳамда дипломатик йўллар билан ҳал этиш тарафдори» эканини яна бир бор таъкидлади.

Суҳбатнинг Хитой томонидан эълон қилинган матнига кўра, Си Жинпинг: «Ҳўрмуз бўғозидаги одатий қатновни сақлаб қолиш керак, чунки бу минтақа мамлакатлари ва халқаро ҳамжамиятнинг умумий манфаатларига мос келади», — деган.

Баёнотда урушнинг асосий иштирокчиларидан бирортасининг номи аниқ тилга олинмаган. Ваҳоланки, АҚШ ва Эрон қарама-қаршилиги оқибатида сўнгги етти ҳафта ичида ушбу стратегик сув йўлидаги ҳаракат бутунлай тўхтади. 28 феврал куни уруш бошланганидан сўнг, Эрон бўғозни савдо кемалари учун ёпиб қўйган бўлса, АҚШ 13 апрел куни Эроннинг барча портларини қамал қилди.

Си Жинпингнинг вазмин баёнотлари АҚШ президенти Доналд Трампнинг фикрларига кескин қарама-қарши. Трамп айни ўша куни ижтимоий тармоқларда:

«Мен урушда КАТТА устунлик билан ғалаба қозоняпман, ишлар жуда яхши кетмоқда», — дея баёнот берган ва Вашингтон Теҳрон билан «КЕЛИШУВ»га эришмагунича денгиз қамали давом этишини таъкидлаган эди.

Таҳлилчиларнинг қайд этишича, бу ҳолат Хитойнинг АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши урушидан ўзини дунёдаги икки супердавлатнинг энг масъулиятлиси сифатида кўрсатиш йўлида қандай фойдаланаётганидан далолат беради. Қолаверса, Пекин воқеалар марказида туришдан кўра, кўпроқ саҳна ортида қолишни маъқул кўришини намоён этмоқда.

«Хитой қандайдир кескин ҳаракатлар қилиш орқали эмас, балки шунчаки кузатиш, вазиятдан келиб чиқиб имкониятлардан фойдаланиш ва муаммоларни ҳал қилишни америкаликларнинг ўзига ташлаб қўйиш орқали манфаат кўрмоқда», — дейди Абба Эбан номидаги Дипломатия ва халқаро муносабатлар институтининг Осиё-Исроил сиёсати дастури раҳбари Гедалия Афтерман.

Пекин бошқа давлатларнинг ички ишларига «аралашмаслик» бўйича узоқ йиллик сиёсати ва Эрондаги урушнинг барча иштирокчилари билан ўрнатган амалий алоқалари туфайли ўзини ақл-идрок овози сифатида намоён қила олди.

АҚШ-Хитой иқтисодий ва хавфсизлик масалалари бўйича комиссияси маълумотларига кўра, Хитой Эроннинг энг йирик савдо ҳамкори ҳисобланади ва Эрон нефтининг 90 фоизгача қисмини сотиб олади. Шунингдек, 2021 йилда Теҳрон билан 25 йиллик «кенг қамровли стратегик шериклик тўғрисидаги битим»ни имзолаган. Шу билан бирга, Пекин сўнгги ўн йилни Форс кўрфази мамлакатлари, жумладан, Саудия Арабистони, Қатар ва Бирлашган Араб Амирликлари билан яқинроқ алоқаларни ўрнатишга сарфлади ҳамда АҚШ ва Исроилнинг асосий савдо шерикларидан бири бўлиб қолмоқда.

«Хитой АҚШ, Исроил, Эрон ва Форс кўрфазидаги араб давлатлари билан яхши муносабатларни сақлаб келмоқда. Бу давлатлар ўзаро душман бўлса-да, уларнинг барчаси бизнинг дўстларимиздир», — дейди Жэжианг Халқаро тадқиқотлар университети қошидаги Ўрта Ер денгизи минтақаси институти декани Ма Сяолин.

Пекиннинг аралашмаслик тамойилига содиқлиги, катта эҳтимол билан, шу ой бошида БМТ Хавфсизлик Кенгашининг Ҳўрмуз бўғозини қайта очиш учун аъзо давлатларни «мудофаа характеридаги саъй-ҳаракатларни мувофиқлаштиришга» чақирувчи резолюциясига вето қўйишининг асосий сабаби бўлган. Хитой бунга қадар Сурия ва Мьянма каби сўнгги можароларга аралашиш бўйича шунга ўхшаш уринишларга ҳам вето қўйган эди.

Тайбэйдаги Стратегик тадқиқотлар жамиятининг илмий ходими Чанг Чингнинг сўзларига кўра, АҚШнинг Яқин Шарқдаги стратегик мақсадидан, жумладан, тузумни ўзгартиришга қаратилган ҳаракатларидан фарқли ўлароқ, Пекиннинг минтақадаги асосий устувор йўналишлари ҳамон иқтисодий манфаатлар бўлиб қолмоқда. Унинг таъкидлашича, тинчлик бизнес учун фойдали, уруш эса аксинча.

«Улар тинчлик ва барқарорлик тарафдори. Можарода ким ғалаба қозониши уларни унчалик ҳам қизиқтирмайди. Хитойнинг мақсади — Яқин Шарқда, хусусан, Ҳўрмуз бўғози атрофида тинчлик муҳитини тиклаш», — дейди у.

Пекинда жойлашган «Hutong Research» тадқиқот марказининг асосчиларидан бири Фенг Чученгнинг фикрича, урушнинг янада кучайиши Хитойнинг иқтисодий ва энергетик хавфсизлигига шу қадар катта хавф туғдириши мумкинки, бу Пекинни можарога тўғридан-тўғри аралашишга мажбур қилиши ҳеч гап эмас (мамлакат хом нефт импортининг 40 фоиздан ортиғи Яқин Шарққа тўғри келиши ҳисобга олинса). «Бироқ, Пекин нуқтаи назаридан бундай аралашув унинг Эрон ва Форс кўрфази давлатлари ўртасидаги нозик мувозанатни сақлаб қолишга қаратилган саъй-ҳаракатларини йўққа чиқариш хавфини туғдиради», — дейди у ўз тадқиқотида.

Айни пайтда Пекин урушни тинч йўл билан ҳал қилиш жараёнини мувофиқлаштиришга ёрдам бериш мақсадида «барчанинг дўсти» сифатидаги мавқейидан фойдаланишга уринмоқда. Ташқи ишлар вазирлиги маълумотларига кўра, Хитойнинг бош дипломати Ван Йи 28 февралдан то 8 апрелдаги Эрон ва АҚШ ўртасидаги оташкесимга қадар 26 марта телефон орқали мулоқот қилган. Унинг Яқин Шарқ бўйича махсус вакили Жай Жун эса асосий иштирокчилар билан йигирмага яқин учрашув ўтказган.

Раис Си Жинпинг ўтган ҳафта Саудия Арабистони валиаҳд шаҳзодаси билан мулоқот қилишдан олдин, Абу-Даби валиаҳд шаҳзодаси шайх Холид бин Муҳаммад бин Зоид Ол Наҳаён билан ҳам учрашув ўтказди. Фаол дипломатик ҳаракатларига қарамай, Пекин 2023 йилда Саудия Арабистони ва Эрон ўртасидаги муносабатларни нормаллаштиришдаги ролидан фарқли ўлароқ, шу ой бошида АҚШ ва Эрон ўртасида эришилган икки ҳафталик оташкесимга воситачилик қилишдаги иштирокини пасайтириб кўрсатишга урингани қизиқ ҳолат.

Кузатувчиларнинг таъкидлашича, бунинг сабаби Хитойнинг мураккаб тинчлик келишувига ўралашиб қолишдан ўзини олиб қочишни исташи билан боғлиқ. Сингапурдаги С. Ражаратнам номидаги Халқаро тадқиқотлар мактабининг катта илмий ходими Дрю Томпсоннинг айтишича: «Улар тинчлик жараёни учун кафолат бермаган ҳолда тинчликпарвар бўлишга ҳаракат қилмоқда. Асосий гап шундаки, Яқин Шарқ Хитойнинг асосий манфаатларидан анча узоқда жойлашган, шу боис унинг бунга сарфлаши мумкин бўлган сиёсий сармояси чекланган».

Шундай бўлса-да, унинг саъй-ҳаракатлари эътибордан четда қолмайди, дейди Жэжианг Халқаро тадқиқотлар университети вакили Ма.

«Менимча, ким барқарорлик ва хавфсизликни таъминлаётганини, ким эса халқаро ҳуқуқ ва бошқарув тизимини бузаётганини дунё яхши билади», — деди у «Al Jazeera» нашрига.

Ғарб оммавий ахборот воситаларининг хабарларига кўра, Хитой саҳна ортида вазиятни ўз томонига ағдаришга уринаётган бўлиши мумкин. Шу ой бошида «CNN» телеканали Ғарб разведкаси вакилларига таяниб, Хитой Эронга кўчма зенит-ракета мажмуалари (MANPADS) партиясини етказиб беришга тайёргарлик кўраётгани ҳақида хабар берди. «CNN» хабаридан сўнг, жорий ойда «Financial Times» нашри ҳам ўз суриштирувини эълон қилди. Унга кўра, Эрон 2024 йилда Хитойдан жосуслик йўлдошини сотиб олган ва ундан Яқин Шарқдаги АҚШ ҳарбий базаларини нишонга олиш учун фойдаланган.

Пекиндаги Цингхуа университети қошидаги Халқаро хавфсизлик ва стратегия марказининг илмий ходими Жоди Вэн «Al Jazeera»га берган интервюсида, май ойида Си Жинпинг ва Трамп ўртасида режалаштирилган учрашув олдидан Пекин бунчалик «эҳтиётсизлик»ка йўл қўяди деб ўйламаслигини айтди. «Хитой ҳукумати учун Хитой-Эрон муносабатлари қанчалик муҳим бўлса, Хитой-АҚШ муносабатлари ҳам шунчалик аҳамиятлидир», — деди Вэн.

Си Жинпинг Трамп билан савдо келишуви ва АҚШ божларини муҳокама қилишдан умидвор. Трамп эса Эронга қурол етказиб берувчи давлатларга 50 фоизлик бож жорий қилиш билан таҳдид қилган. Шунингдек, Пекин Форс кўрфази ҳамкорлик кенгаши билан эркин савдо тўғрисидаги битимни якунлашга ҳаракат қилар экан, иккинчи Хитой-Араб саммитига ҳам ҳозирлик кўрмоқда.