Ёнғинлар, ҳибсга олишлар ва полиция билан тўқнашувлар: Францияда намойишчилар нимадан норози?

17-октябр куни Франциянинг турли ҳудудларида оммавий норозилик намойишлари яна авж олди. Айрим жойларда намойишлар сўнгги йиллардаги энг катта тартибсизликлардан бирига айланди. Кўчаларда ёнғинлар юз берди, дўконлар таланди ва намойишчилар полиция билан тўқнашди.

Намойишлар нима сабабдан бошланди?

Францияда норозилик намойишларининг янги тўлқини қарийб бир ой олдин — 21-сентябрда бошланди. Дастлаб Париж чеккасидаги мактабларнинг юқори синф ўқувчилари кўчаларга чиқди. Улар ўқитувчилар етишмаслиги ва мактаблардаги шароит ёмонлигидан норози эди.

29-сентябр куни уларга давлат хизматчилари ҳам қўшилди. Октябр ойида эса касаба уюшмалари, талабалар ва «Сариқ нимчалилар» ҳаракати тарафдорлари ҳам намойишларда қатнашa бошлади.

Норозиликларга озиқ-овқат ва бошқа кундалик маҳсулотлар нархининг ошиши, ёқилғининг қимматлашиши ҳамда давлат харажатларининг қисқартирилиши ҳам сабаб бўлди.

6-октябр куни иқлим ўзгаришига қарши курашувчи ва ижтимоий адолат тарафдори Грета Тунберг ҳам Париж яқинидаги Сен-Дени шаҳрида намойиш ўтказаётган ўқувчиларни қўллаб-қувватлади.

Намойишлар қаерларда бўлиб ўтди?

Дастлаб норозилик намойишлари Париж чеккаларида бошланди. Ўқувчилар ва талабалар таълим тизимидаги муаммоларга эътибор қаратишни талаб қилди.

Улар мактабларда ўқитувчилар етишмаслиги, синфларда ўқувчилар ҳаддан ташқари кўплиги, мактаб биноларининг эскиргани ва шароитнинг ёмонлиги, дарс жадвали, университетларга қабул қилиш қоидалари, таълим учун ажратиладиган давлат маблағларининг қисқартирилиши сингари муаммолардан норози эди.

Октябр ойи ўрталарига келиб, намойишлар бутун мамлакат бўйлаб тарқалди. Иштирокчилар талабларини кенгайтириб, нархлар ошишига ва давлат харажатларининг қисқартирилишига қарши ҳам чиқди.

Бензин нархининг юқорилиги ҳам одамларни норозилик намойишларига чорлаган омиллардан бири бўлди.

Намойишлар қандай қилиб кучайди?

Дастлабки норозиликлар — 2026-йил сентябр ўрталари

Намойишлар Парижнинг шимолий чеккаларидаги мактаб ўқувчилари ва лицей ўқувчиларининг чиқишлари билан бошланди. Улар иш ташлаган ўқитувчиларни қўллаб-қувватлади.

Ўқувчилар ўқитувчилар етишмаслиги, синфларнинг гавжумлиги, мактаб биноларининг эскиргани ва эрталаб соат 08:00 дан кечки 18:00 гача давом этадиган оғир жадвалдан шикоят қилди.

Шунингдек, 2027-йилги давлат бюджети лойиҳасида таълим харажатларини қисқартириш режалари ҳам норозиликка сабаб бўлди.

Ўқувчилар манфаатларини ҳимоя қилувчи ташкилотлар ўрта ва олий таълимга 10 миллиард евро, яъни тахминан 11,2 миллиард доллар ажратишни талаб қилди.

Намойишлар бошқа шаҳарларга тарқалди — сентябр охири ва октябр боши

Норозиликлар тезда Франциянинг бошқа ҳудудларига ҳам ёйилди. Марсел, Страсбург, Лион, Тур ва Ренн каби шаҳарлардаги ўқувчилар ҳам намойишларга қўшилди.

Мамлакат бўйлаб 1000 дан ортиқ мактабда норозилик ҳаракатлари кузатилди. Октябр бошига келиб, юзлаб таълим муассасалари ёпилди.

Айрим жойларда намойишлар полиция билан тўқнашувларга, автомобиллар ва биноларга ўт қўйишга, ҳатто мактаб директорларига ҳужум қилиш ҳолатларига айланди.

Вазият, айниқса, бир неча ўсмир оғир жароҳат олганидан кейин кескинлашди. Маълумотларга кўра, 14 ёшли ўсмир шовқинли граната портлаши оқибатида қўл панжасидан, 15 ёшли ўқувчи эса кўзидан айрилган. Бу ҳодисалар полициянинг намойишчиларга нисбатан куч ишлатиши юзасидан текширувлар бошланишига сабаб бўлди.

Намойишлар умумхалқ норозилигига айланди — 2026-йил октябр

Вақт ўтиши билан мактаб ўқувчиларининг талабларига бошқа ижтимоий ва иқтисодий масалалар ҳам қўшилди. Талабалар ва ўқувчилар сафига касаба уюшмалари, иқлим фаоллари, фермерлар ва «Сариқ нимчалилар» ҳаракати тарафдорлари қўшилди.

Эндиликда намойишчилар нафақат таълим тизимини, балки ҳаёт нархининг ошиши, инфляция, ёқилғи қимматлиги ва давлат бюджетига оид муаммоларни ҳам танқид қила бошлади.

Маълумотда Франциянинг давлат қарзи 3,6 триллион евродан ошгани, бу мамлакат ялпи ички маҳсулотининг 119 фоизига тенг экани қайд этилган.

17-октябр куни нима содир бўлди?

Францияда оммавий намойишлар бўлиши олдиндан кутилган эди. Бир неча ҳафта давом этган талабалар норозилигидан кейин мамлакат бўйлаб қарийб 500 та намойиш ўтказиш режалаштирилган.

Расмийлар Париж атрофида 100 минггача, пойтахтнинг ўзида эса яна ўн минглаб одам тўпланиши мумкинлигини тахмин қилган.

Париж полицияси президент саройи яқинидаги Конкорд майдони томон юришларни тақиқлади. Бироқ сўнгги ҳафталарда полициянинг талабаларга куч ишлатаётгани акс этган видеолар тарқалгани сабабли одамлар орасидаги норозилик янада кучайган эди. Видеоларда полиция ходимларининг ёшларни калтаклагани, кўздан ёш оқизувчи газ ва сув пуркайдиган машиналардан фойдалангани кўринган.

Париждан ташқарида ҳам вазият кескинлашди. Ренн, Лион ва Марсел шаҳарларида эрталабдан намойишлар бошланди. Полиция оломонни тарқатиш учун кўздан ёш оқизувчи газ ишлатди.

Парижда тўқнашувлар бошланди

Пойтахтдаги Республика майдонига юзлаб одам йиғилди. Полиция ўша пайтда тинч турган оломонга қарши кўздан ёш оқизувчи газ ишлатди. BFMTV телеканали хабарига кўра, Лион полицияси Жан Мулен университети олдида тўпланган қарийб 300 кишини тарқатиш учун ҳам газ қўллаган.

Вазият тезда кескинлашди. Намойишчиларнинг кичик бир гуруҳи полиция сафлари томон мушакбозлик воситаларини ота бошлади.

Полиция намойишчилар ҳаракатини белгиланган йўналишга буриш мақсадида майдоннинг бир неча қисмини тўсиб қўйди. Режалаштирилган юриш бошланишига бир соатдан кам вақт қолган эди.

Юриш бошланишидан ярим соатдан кўпроқ вақт олдин махсус полиция бўлинмалари бир неча бор майдонга бостириб кирди. Атрофни кўздан ёш оқизувчи газ қоплади.

Оломон орасида турли ёшдаги одамлар бор эди. Уларнинг айримлари Франция президенти Эммануэл Макроннинг истеъфосини талаб қилувчи плакатларни кўтариб юрди.

Париж полицияси префектураси эса ҳуқуқ-тартибот ходимларига ҳужум қиладиган ва тартибсизлик уюштирадиган одамларга қарши қатъий чоралар кўрилишини билдирди.

Кўп ўтмай Республика майдони атрофидаги кўчаларга ўн минглаб талабалар, касаба уюшмалари фаоллари ва бошқа намойишчилар йиғилди.

Намойишчилар ўзгаришлар бўлишини талаб қилиб, майдондан бульвар бўйлаб юриш қилди. Шу пайтда полиция юзлаб одамни тарқатиш учун сув пуркайдиган махсус машиналардан фойдаланди.

Лионда сайёҳлик идорасига ўт қўйилди

Лион шаҳрида капюшон кийган бир гуруҳ одам сайёҳлик идорасига ҳужум қилди. Улар бинонинг ойналарини синдириб, ичкарига ўт қўйди ва мол-мулкни талади.

Сўл қанотдаги «Бўйсунмас Франция» партияси етакчиси Жан-Люк Меланшон намойишларнинг аксарияти тинч ўтаётганини таъкидлади. Унинг партияси талабалар ҳаракатини қўллаб-қувватлаган эди.

Ўнг қанотдаги «Миллий бирлашув» партияси етакчиси Марин Ле Пен эса тартибсизликларни келтириб чиқараётган гуруҳлар бугунги намойишларга путур етказганини айтди.

Марсел ва Лиллдаги шаҳар ҳокимияти биноларига бостириб кирилди

Кейинчалик намойишчилар Марсел ва Лилл шаҳарларидаги маъмурий биноларга бостириб кирди.

Марсель мериясида Франциянинг миллий рамзи ҳисобланган Марианна бюсти ерга қулатилди. Деворларга анархизм рамзлари чизилди, телевизорлар синдирилди. Намойишчилар кўчадан олинган металл тўсиқлар ёрдамида мерия эшигини бузишга уринди. Улар бинога қисқа муддатга киришга муваффақ бўлди. Улардан бири деворга анархияни англатувчи «А» ҳарфини чизди.

Кейинчалик намойишчилар бинодан чиқиб кетди. Хабарга кўра, ушбу ҳодисада ҳеч ким жароҳатланмаган. Франция Ички ишлар вазирлиги Марселга тартибсизликларга қарши курашувчи қўшимча икки полиция бўлинмасини юборишини эълон қилди. Лилл шаҳрида ҳам журналистлар намойишчиларнинг шаҳар ҳокимияти биносига бостириб кирганига гувоҳ бўлди.

Лиможда тарихий бинога ўт кетди

Лимож шаҳрида намойишчилар марказдаги тарихий шаҳар ҳокимияти биносига кириб, ёнғин чиқарди. Олов бинонинг биринчи қаватида бошланиб, кейинчалик том қисмига тарқалди. Ёнғинни ўчириш учун воқеа жойига ўт ўчирувчилар етиб келди.

Шаҳарда полиция автомобилларига ўт қўйиш ва дўконларни талаш ҳолатлари ҳам кузатилди.

Париж кўчаларида талончилик ва ёнғинлар

Куннинг иккинчи ярмида Париждаги намойишлар янада кескинлашди. Юришнинг охирги нуқтасига етиб келган намойишчиларнинг айрим гуруҳлари дўконларни талаш ва ёнғин чиқаришга киришди.

Ёшлар ижарага бериладиган электр велосипедларига ўт қўйди ва камида битта дўконни талади.

Полиция тор кўчаларда намойишчиларни тарқатиш учун кўздан ёш оқизувчи газ ва резина таёқлардан фойдаланди. Камида битта ўйинчоқлар дўкони талон-торож қилинди. Айрим одамлар ўғирланган ўйинчоқларни кўчада кўтариб юриб, қутиларни очаётганини видеога олди.

Намойишчиларнинг бир нечта гуруҳи рухсат этилган йўналишдан четга чиқиб, Елисей майдонлари томон йўл олди. Республика майдони атрофидаги кўчаларда ҳам полиция билан тўқнашувлар юз берди.

Елисей майдонларида айрим намойишчилар тўсиқлар қуриб, полициянинг у ерда намойиш ўтказишни тақиқлаганига бўйсунмади.

«Биз Бастилияни эгаллаймиз!» — дея ҳайқирди намойишчиларнинг айримлари.

Кўплаб одамлар чиқинди қутиларига ўт қўйди ва ичига петардалар ташлади. Айримлар шиша чиқиндилари учун мўлжалланган контейнерларни ағдариб, ичидаги бутилкаларни полиция томон улоқтириш учун олди.

Бир юк машинасига ўт қўйилгач, аланга қўшни бинога ҳам тарқалди. Шу пайтда полиция билан тартибсизлик иштирокчилари тўқнашаётган жой яқинида ўт ўчирувчилар ишлаётган эди.

Атрофдаги кўчаларда яшовчилар кўтарилган кўздан ёш оқизувчи газ булутлари бинолар томигача етгани сабабли дераза ва эшикларини ёпишга мажбур бўлди.

Париж мэри зўравонликни қоралади

Париж мэри Эммануэл Грегуар шаҳарда юз бераётган зўравонликни қоралаб, одамларни вазиятни тинчлантиришга чақирди. У X ижтимоий тармоғида кўчалардаги зўравонликни қабул қилиб бўлмаслигини ёзди.

Мэрнинг таъкидлашича, намойиш ўтказиш Францияда асосий ҳуқуқлардан бири ҳисобланади. Бироқ бу ҳуқуқ бошқаларга ҳурмат билан муносабатда бўлган ҳолда, зўравонлик ва вандализмсиз амалга оширилиши керак.

У тинч намойишчиларга, Париж аҳолиси ва тартибсизликлар туфайли зарар кўрган тадбиркорларга ҳамдардлик билдирди. Кеч кириб бораётган бўлса-да, тартибсизликлар тўхтамади. Аксинча, тунда вазият янада кескинлашиши мумкинлиги ҳақида хавотирлар пайдо бўлди.

Намойишларда қанча одам қатнашди ва нечта киши ҳибсга олинди?

Франция Умумий меҳнат конфедерацияси (CGT) «Agence France-Presse» ахборот агентлигига берган маълумотида 17-октябр кунги намойишларда мамлакат бўйлаб 800 минг киши қатнашганини билдирди.

Франция Ички ишлар вазирлиги эса Париж, мамлакат жанубидаги Марсел, жануби-ғарбдаги Тулуза, ғарбдаги Анже ва мамлакатнинг шарқий-марказий қисмидаги Лион шаҳарларида жами камида 272 киши ҳибсга олинганини маълум қилди.

Макрон нима деди?

Франция президенти Эммануэл Макрон намойишлар давомида содир этилган зўравонликларни кескин қоралади.

«Республикамизда зўравонликка ўрин йўқ», — деб ёзди у X ижтимоий тармоғида.

Макроннинг таъкидлашича, полиция бошқармалари ва дўконларни вайрон қилган, шаҳар ҳокимияти биноларигача бостириб кириб, талончилик билан шуғулланган шахслар аниқланади ва жазоланади.

Президент намойиш ўтказиш ҳуқуқини таъминлаётган ҳуқуқ-тартибот ходимларини қўллаб-қувватлашини билдирди.

Унинг сўзларига кўра, мамлакат давлат институтларини вайрон қилишга уринаётган ва ўз талабларини тинч йўл билан билдираётган одамларга халақит бераётган тартибсизлик келтириб чиқарувчиларга қарши бирлашиши керак.