«Бу сўнгги жанг!» — Теҳронда намойишлар янги куч билан авж олди

8 январ, пайшанба куни кечқурун Теҳрон аҳолиси муҳожиратдаги валиаҳд шаҳзода Ризо Паҳлавийнинг оммавий намойишларга чорловидан кейин қичқириқлар билан кўчаларга чиқди, деб ёзади Euronews.

Намойишлар бошланиши биланоқ Эронда интернет ва телефон алоқаси ўчирилди. «Cloudflare» интернет компанияси ҳамда инсон ҳуқуқлари билан шуғулланувчи «NetBlocks» гуруҳи интернет ўчирилганини тасдиқлаб, буни Эрон ҳукумати аралашуви билан изоҳлади.

Дубайдан Эронга шаҳар телефонлари ва мобил алоқа орқали қўнғироқ қилишга уринишлар муваффақиятсиз якунланди. Илгари ҳам бундай ўчиришлардан сўнг ҳукумат томонидан фаол репрессиялар кузатилган.

Бу — дастлаб Эрон иқтисодиётининг ёмонлашувига қарши қаратилган ва кейин бутун Ислом Республикаси бўйлаб ёйилган норозилик ҳаракатининг янги эскалациясидир.

Эронни 1979 йилги Ислом инқилобидан сал олдин тарк этган, ҳозирда оғир хасталикка чалинган валиаҳд Ризо Паҳлавий ортидан намойиш ўтказаётган Эрон жамоатчилиги эргаша оладими-йўқми, деган савол учун илк синов бўлди.

Паҳлавий пайшанба ва жума кунлари маҳаллий вақт билан соат 20:00 да намойишлар ўтказишга чақирди. Гувоҳларнинг айтишича, белгиланган соатларларда Теҳроннинг турли маҳаллаларида бақир-чақирлар янграган.

Минглаб одамлар бақириб айтаётган шиорлар орасида «Диктаторга ўлим!» ва «Ислом Республикасига ўлим!» деган чақириқлар бўлди. Бошқалар эса шоҳни улуғлаб, «Бу сўнгги жанг! Паҳлавий қайтади!» дея қичқиришди.

«Буюк Эрон халқи, сизга бутун дунё қараб турибди. Кўчаларга чиқинг ва бирлашган ҳолда талабларингизни қичқириб айтинг, — дейилади Паҳлавий баёнотида. — Мен Ислом Республикасини, унинг раҳбарини ва инқлоб муҳофизлари корпусинини огоҳлантираман: дунё ва Доналд Трамп сизларни диққат билан кузатмоқда. Халқни боситириш жавобсиз қолмайди».

Намойишларда шоҳни қўллаб-қувватловчи қичқириқлар ҳам янграмоқда. Илгари бундай ҳаракат ўлим жазосига олиб келиши мумкин эди. Бугун эса бу шиорлар намойишларни қувватлаётган ғазабни янада яққол намоён қилмоқда.

Пайшанба куни намойишлар давом этди. Улар чоршанба куни Эроннинг шаҳарлари ва қишлоқ аҳоли пунктларида бошланган эди. Норозиликни қўллаб-қувватлаш мақсадида янада кўпроқ бозорлар ва базарлар ёпилди.

АҚШда жойлашган «Human Rights Activists» ахборот агентлиги маълумотларига кўра, намойишлар атрофидаги зўравонликлар оқибатида камида 39 киши ҳалок бўлган, 2260 нафардан ортиқ одам ҳибсга олинган.

Норозилик ҳаракатининг кенгайиши Эрон фуқаролик ҳукумати ва унинг олий раҳбари — оятуллоҳ Али Хоманаийга босимни кучайтирмоқда.

Шу билан бирга, намойишларнинг ўзи ҳозирча, умуман олганда, яққол етакчисиз қолмоқда. Паҳлавийнинг чақириқлари кейинги ривожга қандай таъсир кўрсатиши ҳали аниқ эмас.

«Яшашга лаёқатли муқобилнинг йўқлиги илгари ҳам Эрондаги намойишларни заифлаштирган, — деб ёзади Вашингтондаги Атлантик кенгаш тадқиқотчиси Нейт Суонсон. — Эҳтимол, Эронда минглаб мухолиф фаоллар бордир, улар имконият берилса, совет иттифоқи парчаланишидан сўнг Полшада ишчилар етакчиси сифатида танилган Лех Валенса каби ҳурматга сазовор давлат арбобларига айланиши мумкин эди. Аммо ҳозиргача Эрон хавфсизлик аппарати мамлакатни ўзгартириш салоҳиятига эга бўлган барча эҳтимолий етакчиларни ҳибсга олди, таъқиб қилди ёки мамлакатдан чиқариб юборди».

Эрон расмийлари режалаштирилган намойишларни жиддий қабул қилгандек. Қаттиқ позицияси билан танилган «Kayhan» газетаси интернетда видеоролик эълон қилди. Унда намойишларда иштирок этувчиларни аниқлаш учун хавфсизлик кучлари пилотсиз парвоз қурилмаларидан фойдаланиши айтилган.

Шу билан бирга, Эрон мансабдорлари пайшанба куни кечқурунги намойишлар бошланишидан олдинёқ кўплаб ҳудудларда авж олган оммавий норозиликлар кўламини расман тан олмади.

Ҳозирча Эрон ҳукумати нима сабабдан намойишчиларга нисбатан қатъий чоралар кўрмаётгани аниқ эмас.

Аввалроқ АҚШ президенти Доналд Трамп Эрон ҳукуматини огоҳлантириб, агар Теҳрон «тинч намойишчиларни шафқатсизларча ўлдириш»ни бошласа, Америка «уларга ёрдамга келиши»ни айтган эди.

Трампнинг бу баёнотлари Эрон Ташқи ишлар вазирлиги томонидан янги танқидга сабаб бўлди.

«АҚШ маъмуриятларининг бир неча ўн йиллик жиноий аралашувлари тарихини эслатар экан, ТИВ буюк Эрон халқига ғамхўрлик ҳақидаги баёнотларни иккиюзламачилик, жамоатчилик фикрини чалғитиш ва эронликларга қарши содир этилган кўплаб жиноятларни яширишга қаратилган деб ҳисоблайди», — дейилади баёнотда.

Шу билан бирга, бу изоҳлар АҚШ Давлат департаментига «X» ижтимоий тармоғида намойишлар ҳақидаги кадрларни ёритишга тўсқинлик қилмади. Ушбу видеоларда, гўёки, намойишчилар Трамп номи билан аталган йўл белгиларини ёпиштираётгани ёки давлат томонидан субсидияланган гуручни ташлаб юбораётгани акс этган.

«Нархлар шунчалик юқори белгиланганки, истеъмолчилар сотиб олишга қодир эмас, фермерлар эса сотишга қурби етмайди — бу ҳолатда ҳамма ютқазади, — дейилади Давлат департаментининг хабарларидан бирида. — Бу гуручни шунчаки ташлаб юбориш мумкин».

Шу орада Европа парламенти раиси Роберта Метсола «X» тармоғида эълон қилинган видеомурожаатида шундай деди: «Дунё яна бир бор жасур Эрон халқи ўзини ҳимоя қилиш учун оёққа туришини кўрмоқда».

«Уларнинг озодлик, қадр-қиммат ва ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқи ҳақидаги нидоси бутун дунёда эшитилди, — деди у. — Европа аҳолиси кўчаларда, эрон халқининг қалби ва онгида нима содир бўлаётганини кўряпти. Қандай ўзгаришлар кечаётганини биламиз. Эрон халқи оддий норозилик билдирмаяпти — у қичқиряпти. Европа уларни эшитяпти, дунё уларни эшитяпти».